Ein grønare ferie

Ordet ferie har omlag blitt innforstått med at ein skal reise. Skal du på ferie? Lær korleis du enkelt kan få ein grønare ferie.

Vi lev i ei tid der alt skal vere lettvint, og det gjeld ofte spesielt når vi skal på ferie. I følgje Elisabeth Becker, forfattaren av boka Overbooked, bør vi slutte å sjå på reise og feriar som eit avbrekk frå kvardagens jag og mas, og heller sjå det som ein økonomisk kjempe som kan løfte eller knekke nasjonar.  Dersom turisme hadde vore eit land hadde reise og turisme vore den femte største forureinar, i følgje Becker.

Vi reiser som aldri før, og ikkje berre er reisa i seg sjølv gjerne forureinande, som ferierande tenker vi gjerne lite på det vi etterlet oss på feriestaden i form av søppel og svinn. I Italia er plastflasker frå turistane eit kjempeproblem for naturreservatet Cinque Terre, noko som resulterte i eit forbod mot plastflasker i frykt for at området skulle bli “begravd i plast”. Det er lett å tenke at det berre er ei flaske, men dersom alle tenker slik, stige talet med plastflasker og anna søppel raskt. Du kan snu tala, og kanskje du til og med inspirera vener og familie til å henge seg på miljøtiltaka dine?

7992944072_330bb91f0e_z.jpg
Foto: Tony Webster
På ei Zero Waste-reise

Det er eit ordtak som går slik; “Spontaneity is all in the planning”, og det er absolutt sant, men når det kjem til Zero Waste-livsstilen handlar det også om vaner og erfaringar ein gjer seg undervegs. Når  nye rutinar har blitt ei vane, går ting fort av seg sjølv. Det same gjeld når ein skal på ferie og ynskjer å ta med seg Zero Waste-livsstilen i bagasjen. Det kan først virke litt upraktisk eller krevje litt meir energi en du hadde tenkt å bruke på planlegging, men med litt trening går det som ein leik. Dersom ein finn tipsa under overveldande, vel deg ut nokre ting du tenker passar deg og din livsstil. Det er betre å gjere nokre ting konsekvent, en å gå høgt ut og ende opp med å miste engasjementet (og livsmotet).

7784667260_64cd074767_z.jpg
Eit syltetøyglas kan fort dekke mange behov på reise. Foto: Cassia Noelle
 Framkomstmiddel

Zero Waste-rørsla har fått har medfart i media fordi det blir hevda at forureining i forbindelse med til dømes flyreise ikkje er med i rekneskapet, men det er det. Så dersom ein har alternativ til fly er det absolutt det beste. Mange blir ofte overraska over kva ferietilbod ein har i sitt eige nærområde, kanskje du finn draumeferien der? I tillegg er det med på støtte lokal økonomi, noko som er flott. Det er mykje spennande på gang i Norge.

Dersom det er utenkeleg å feriere i ditt lokalmiljø, planlegg heller få turar og ta lengre ferie når du først er på reisefot. For deg som er interessert i «grøne» fly, sjekk ut Solar Impulse, som er eit fly som er drevet av solceller. Flyet er eit pilotprosjekt som no jobbar seg rundt jordkloden.

Skal du bu på hotell? Sjå kva som definera grøne hotell og sjekk ut Trip Advisor si liste over grøne alternativ. Sjekk og gjerne lista til Independent Travel.

Kva har du i bagasjen?

Eg stussa ofte over far min då eg var yngre, som kunne ta med seg minimalt med kle og ting på sine jobboppdrag i utlandet. Dette på trass av at han gjerne skulle vere der fleire veker. Den vesle kofferten var så lett at hadde det ikkje vore for lyden av kleda som rasla når eg rista på den, hadde eg ikkje trudd han hadde med seg noko. Sjølv brukte eg å ta med meg alt eg kanskje trudde eg kunne få bruk for, sjølv om eg gjerne enda opp med å bruke 1/5 av det eg hadde med meg.

Ein treng ofte mykje mindre ting en ein trur. Pakk kle, sko og utstyr som kan brukast på fleire måtar. Til dømes, kle som passar til fleire anledningar. Dersom du får med deg alle tinga dine i ein liten sekk, vil du også sjå at bagasjen blir mykje lettare å ta med seg, samt oppbevare når du er på reise. Less is more. Tenk Refuse, Reduce, Reuse. Ta avstand frå det du ikkje treng, reduser det du treng og tenk gjenbruk av det du tek med deg.

14668157512_5309b39117_z.jpg
Foto: Hernán Piñera
Kutt søppel og svinn når du reiser

Lommetørkle, tøyposar og eit glas med lokk kan bringe deg langt, dersom du ynskjer å kutte unødig emballasje og søppel. Både kjøkkenhandkle, tøyposar, bivokspapir og lommetørkle passar til å pakke inn til dømes bagettar eller andre lausvekstsvarer. Ta det du har og trur du vil bruke. Skal du ete mykje ute treng ein gjerne ikkje tenke so mykje på mat og drikke, men mange ynskjer gjerne å styre unna sugerør og serviettar til dømes. Sugerør kan du ta med sjølv dersom du føretrekk å bruke sugerør, dei finnast både i glas og metall, men mange drinkar er vel so gode utan sugerør (og dei er framleis Instagram-vennleg). Lommetørkle fungera utmerka som serviett. Glas med lokk kan både brukast til å drikke av, ha mat i (til dømes restane frå middagen du åt på restaurant), så vel som til å lagre matavfall til du finn ein kompost.

Du kan alltids bruke glaset med lokk til å drikke vatn av, men dersom du synst det er naudsynt kan det vere lurt å ta med ei drikkeflaske til turen.

Oppskrift på små tøyposar finn du her.

8979940712_00c849a01e_z
Eit glas med lokk kan fungere godt som drikkeglaske. Foto: Nan Palmero

Kjøp opplevingar i staden for ting

Er du ein av dei med ei skuff full av suvenirar frå ulike feriar du og dei rundt deg har henta frå land og strand? Ikkje la minna hamne i ei skuff, invester heller i opplevingar saman med dei du reiser med. Det tek ikkje plass i kofferten, plass i skuffer, og sparar deg for rydding i framtida. Ditt sjølv frå framtida vil takke deg! Samstundes gjev ein eit signal til produsentane når ein kjøper desse tinga, du viser at det er etterspurnad, og det blir produsert meir, for so å hamne nye kjøkkenskuffer. Nokre turistdestinasjonar slit med at suvenirbutikkar og turist-relaterte butikkar erstattar dei lokale butikkane og tenestane som lokalbefolkninga nyttar seg av, og det kan gjelde alt frå skular til daglegvarebutikkar.

Toalettsaker

Ein enkel måte å kutte bagasje er å kutte i toalettsaker. Ikkje berre sparar det plass i bagasjen, enkle hygienerutinar kan også spare deg for tid slik at du kan bruke meir tid på å nyte ferien.

Natron fungera supert både som tannpulver og deodorant, og sidan det er pulver treng du ikkje å ta det ut av bagasjen i tryggleikskontrollen, dersom du reiser med fly. Du kan og bruke det som tørrsjampo, og som pudder dersom du er blank i huda. Tannpulveret er salt på smak, så prøv det ut heime før du tek det med på ferie. Du kan og bruke rein kokosolje som tannkrem, samt til ansiktsvask og hudkrem. Såpebar, som du finn oppskrift på her, er også super på ferie, då den fungera både som sjampo/ balsam, kropp- og handsåpe, så vel som til handvask av kle dersom det trengst.

5131427165_9433d323e5_z
Less is more. Kutt tidstjuvar og kos deg med dei vakre omgjevnadane på reisa di. Foto: Eddie Sin

 

Vi er privilegerte

Hugs at vi i dagen samfunn er i ei særstilling, og ingen før oss har reist so mykje som vi gjer i dag. Då kan det vere lett å gløyme at det å reise er eit privilegium. Tenk over kva du tek med deg på reise, korleis du møter dei rundt deg og kva du etterlet deg. Ynskjer deg ein riktig fin Zero Waste-ferie!

Beste helsing Kristine

Toppfoto: Xania George

Følg Grønare kvardag på Facebook

 

 

Frå søppel til mat – Spiring av matavfall

Det er lett å drøyme seg vekk i vakre science fiction forteljingar, men få ting er so flott som å følgje naturen tett på, og det treng slett ikkje koste noko tid eller pengar. Lær deg korleis du enkelt kan spire ny mat av ting du tidlegare kasta i søppelet eller som du allereie har på kjøkkenet. Kanskje du ikkje ein gong treng å bruke jord?

Mykje av maten vi et til dagen kan faktisk spirast om att og plantast. Gulrøter, løk, purre, poteter, tomatar og chili er berre nokre av alternativa. Har du ein hjertesalat der du berre har att botnen/ rota? Sett den i vatn i vindauge. Skift vatn kvar dag, og sjå kor røtene spring ut samstundes som nye salatblad veks fram. Dersom du etter kvart vel å plante den om i jord, vil den kunne fôre deg med salat i lang tid. Tenk nytt om maten du tek i huset. Korleis kan du nytte den best mogeleg? Kva er kjekt å prøve ut? Kva kan du få til å vekse og kva får du ikkje til?

ZERO WASTE_Grønare kvardag_Kristine Ullaland_DIY_Paprika.JPG
Foto: Kristine Ullaland. Paprikaplante dyrka fram frå frø fra ein butikk-paprika. Alle dei 16 frøa som blei planta blei flotte plantar. Avokado er også ein fin plante å prøve seg fram med.
Løk

Visste du at spire av gul løk, rød løk og kvitløk kan etast? Det smakar ganske likt vårløk, og dersom du lar spirene vekse så vil det komme ein liten blome med masse frø. Løk kan plantast rett i potter, men kvitløken deler du opp slik at du plantar eit og eit fedd.  er også mulig å sette løken i vatn slik at røtene får vatn. Sjølv om det ikkje er noko røter når du byrjar, vil desse raskt vekse, og innan nokre dagar vil du sjå røtene og toppen av løken strekke seg. Purreløken kan behandlast på same måte. Kutt gjerne av 2/3 av toppen og sett botnen i vatn og la den slå røter. Plant den deretter botnen ut i jord. Hugs at plantane må ha dagslys. Du kan og sette purren i litt vatn og la den stå i kjøkkenvindauget, og forsyn deg med purreløk etter kvart, men purra vil etter kvart døy om den ikkje får jord. Den kan likevel halde det gåande ganske mange veker i vatn, om ein er flink å skifte vatnet dagleg. Løk er ein relativt enkel plante å eksperimentere med, og prøv deg litt fram. Involver gjerne vener, born eller naboar i prosjektet.

Salathovud kan og settast i vatn, same gjeld fennikel, selleri og liknande vekstar. Det fine med å gro ny mat av «gamal» mat, er at den held seg fersk lenge og når maten er i augesyn, er det ikkje so lett å gløyme den. Visste du forresten at asparges held seg lenger om du sett den i vatn? Tenk på den som ein bukett tulipan. Kutt av enden slik at røtene er friske og sett den i vatn, gjerne kjøleg. Kanskje den veks litt også? Sitrongras kan og spirast.

8387289496_0843774286_z
Foto: Jessica Merz. Den grøne spiren på løken kan du fint ete. Kva med å bruke det i ein salat, pai eller omelett?
Spiring

Tørre linser og bønner er frø som du kan spire. Kikerten får ein nøtteliknande smak ved spiring, og kan etast rå etter nokre dagar med spiring. Det seljast mange ulike spireglas, men du treng eigentleg ikkje noko anna en ein heilt vanleg behaldar. Eit syltetøyglas, til dømes, er heilt perfekt. Berekn litt ekstra plass slik at ertene har romsleg plass til å spire. Skyl morgon og kveld, og hell av vatnet. Dette vatnet kan med fordel brukast til å vatne plantane dine med. La kikertane stå i romtemperatur til dei har nådd ynskja størrelse, og sett dei so i kjøleskapet for å bremse prosessen. For å spire raudbetar og gulrot, legg toppen litt vant og skift ut vatnet ein gong for dagen. Du kan ete spiren. Om du har ein makkompost eller liknande, kan du legge toppen av raudbeten på jorda, kanskje det veks fram ein ny raudbete? Sjølv har eg hausta små poteter og raudbetar frå makkomposten, som eg har oppdaga ved ein tilfeldighet.

Frø

Vi hastar gjerne til gartnaren for å kjøpe frø på våren, men vi har faktisk allereie masse frø heile, det er berre det at vi ikkje tenker over det. Å sette ein avokadostein i vatn for å sjå om ein fekk den til å spire, var stor stas når eg var born. Eg hugsar det var veldig spennande å følgje med dag for dag, om det var skjedd noko nytt. Steinen blei etter kvart til eit lite tre med store mørke blader. Du kan og bruke frø frå til dømes paprika. Då tek du ut frøa og legg dei nokre dagar til tørk. Flytt litt på dei medan dei tørkar slik at dei tørkar under og. Det same gjeld tomatar. Tomat har ein slags gele rundt frøa, difor skjer mange tomaten i skiver og plantar dei slik, for so å flytte plantane/ luke vekk plantar etter kvart. Du kan eventuelt la tomatfrøa ligge i vatn ei vekes tid.  Andre frø som kan brukast frå kjøkkenet er til dømes squash, sitron, melon, kiwi, klementin, appelsin og graskar. Det kan og vere lurt å sjå i krydderhylla etter frø.

3966038306_126ef8c6cf_z
Foto: Michael Beart. Koriander kan dyrkast med frø frå krydderhylla. Planten treng gode lysforhald.
Knollar

Knollar som kan plantast er potet, søtpotet, ingefær og jordskokk. Du har kanskje sett poteta spire i kjøleskapet før. Kva med å plante den i ei potte? Søtpotet kan du spire på same måte som avokadoen. Du sett nåler eller tannstikker i sida på poteta slik at enden stikk ned i vatn og resten er over vatn. Poteta vil etter kvart byrje å spire. Plant den då om i jord. Ver obs på at det kan vere reglar mot å plante potet ute. Dette fordi poteta til dømes kan vere berar av sjukdom. Sjekk ut regelverket rundt dette før du plantar ute. Dette kan og gjelde andre plantar.

Butikkurter

Krydderurtene vi kjøper frå butikken har ein tendens til å døy raskt etter dei har kome i hus. Før desse plantane hamnar i butikken, har dei truleg fått mykje lys og liten plass, og akkurat nok næring til å klare seg ei lita stund. Difor har mange av desse plantane vanskeleg for å leve når vi tek dei med oss heim. Det skadar likevel ikkje å prøve å plante dei om i næringsrik jord (gjerne i «svart gull» frå makkompost) og gje dei meir plass. Basilikum til dømes, kan delast slik at kvar stengsel får sin eigen potte. Kvar stengsel er faktisk ein eigen plante som vil vekse seg stor. Når ein tek av urtene, er det viktig å plukke dei underste, nyare blada. Dei store blada er solpanelet til planten.

DSC_0141.JPG
Foto: Kristine Ullaland. Avokadosteinen blir til eit flott lite tre. Til høgre ser du basilikum, der kvar stengsel er planta i si eiga potte, som etterkvart vil vekse seg store.
 Jord

Ein god tommelfingerregel er at næringsrik jord gjev næringsrike plantar. Mykje av jorda vi får kjøpt på butikken i dag er laga av torv. Ikkje berre er dette ein dårleg deal for miljøet, det er og svært lite næring i jorda. Det beste er å kompostere si eiga jord, og kor kult er ikkje det å plante mat av og i matavfall? Alt rett frå kjøkkenet. Gode luktfrie alternativ for leilegheiter utan hage er makkompost og den japanske fermenteringskomposten Bokashi. Det skadar heller ikkje å ta ein kompostmakk eller to i pottene. Planten matar makken og makken matar planten. Vinn-vinn for dei og deg. Sjekk gjerne ut posten om urban dyrking for meir inpirasjon.

Lukke til!

Toppfoto: Kristine Ullaland

Zero Waste – Gjenbruk av tekstilar

Ynskjer du ein enklare livsstil med mindre ting, men er usikker på korleis du kan gjere det utan at alle tinga du ikkje lenger treng hamnar i søppelet? Bli inspirert til å kvitte deg med kle, tekstilar og nips som du ikkje treng. Dei treng på ingen måte å havne i søppelet.

Mor mi, som er lærar, tok opp temaet resirkulering av slitte kle med sin klasse. «Er det nokon som veit kva ein kan levere til for eksempel Fretex», spurte ho, og ein ivrig elev spratt opp handa si. «Ja! Den vesten du har på deg». Mor mi hadde ikkje tenkt på vesten som noko spesielt slitt, men det slo ho brått at dagens unge ikkje lenger er vande med å sjå slitte klede. Kle er billig og forbruket er stort, og vi kjøper gjerne nye kle lenge før dei gamle er utslitt.

16407326690_75f814b16a_z
Foto: Thomas Hassel

Den store mengda kle i skapet gjer det vanskeleg å få oversikt, og det hender gjerne at ein kan oppdage kle i klesskapet ein hadde heilt gløymt at ein hadde. Kor mykje kle treng vi? Sjølv har eg halvert garderoben min det siste året, og eg opplev at eg brukar mindre tid på å vaske kle, eg har meir oversikt over kva eg har og kleda held seg finare fordi dei får meir plass. I følgje The Wall Street Journal brukar vi vanlegvis berre 20% av kleda vi eig til kvardags.

Vi kastar i snitt 10 kilo kle rett i  søppla kvart år, som heller kunne gått til gjenbruk. Vi har gjerne ein tanke om korleis tøyet skal vere for at det skal egne seg på ein hengar på Fretex. Kanskje tenker vi at genseren vi står med i handa er so stygg at ingen nokon gong kjem til å kjøpe den uansett. Ikkje ta den avgjersla sjølv. Doner vekk kleda og ting du ikkje brukar til organisasjonar som kan dra nytte av dei. Dersom genseren din verkeleg ikkje kan brukast som tøy, kanskje den kan få eit nytt liv som ei vaskefille eller som fyll i eit bilsete, fyll til madrass, som tråd eller til ei dyne. Einslege sokkar, utgått undertøy og tøy du ikkje ein gong er heilt sikker på kva er, kan også donerast til Fretex eller UFF.

14566319613_55b01eb647_z
Foto: Julien Belli

Før du vel å gje frå deg tinga, tenk over kva det er som gjer at du ikkje brukar det. Dersom det er ting som kan fiksast, som til dømes passform, kan det lønne seg å ta kontakt med ein skreddar eller nokon du kjenner som kan hjelpe deg. Det kan høyres dyrt ut, og du tenker gjerne at det er billigare å kjøpe nytt, men saken er kleda ofte er produsert etter ein mal berre eit fåtal av oss passar. Ved å få kleda tilpassa din kropp kan gamle uvenar frå skapet bli attfødd i ny drakt, som du faktisk trivast i og kjem til å bruke.  Framtida i våre hender arrangera redesignkurs med jamne mellomrom dersom du ynskjer å prøve deg sjølv. Kanskje noko av tekstilen du ikkje lenger brukar kan passe seg som tøyposar til mat i lausvekt?

Her kan du donere vekk tinga dine:
Fretex

Tekstilar, tilbehør og sko kan leverast i Fretex-boksane. Sjå kvar din nærmaste boks er her. Ver nøye med at tekstilane er tørre. Dersom det er fukt i tinga du leverar, kan tinga bli øydelagde og fukta spreie seg til resten av tinga som ligg i Fretex-boksen. Det same gjeld om du leverar i ein UFF-boks. Fretex er Norges største attføringsbedrift. Større Fretexbutikkar tek og i mot lamper og diverse elektriske artiklar, møblar, kjøkkenutstyr, tepper, CD, DVD, LP-plater og liknande. Høyr med din lokale butikk.

UFF

UFF tek i mot kle, tilbehør, sko og hushaldningstekstilar som til dømes dukar, gardiner, mjuke leikar, sengetøy og filler. Dei tek i mot tøy av all kvalitet, i likskap med Fretex. Du finn oversikt over UFF-boksar her. Kleda blir sendt til Øst-Europa og sortert der, før dei blir distribuert til 46 land. Det kan kritiserast at frakt i dette miljøreknestykket ikkje er lønnsamt, men dersom ein tek produksjon av tekstil, farging, produksjon av produkt og frakt av produkt til butikk, inkludert emballasje, vil regneskapet ofte komme betre ut i favør til UFF og andre som driv med liknande organisering. Likevel er sjølvsagt kort/ ingen transport å føretrekke.

5261984124_7d574edc23_z.jpg
Foto: Eleni Preza
Stormberg

Stormberg innførte i 2007 ein panteordning på kleda deira. Når ein pantar kle hos stormberg blir kleda vidare tatt hand av Røde kors. Kle som går på reklamasjon og feilproduksjon kjem også innunder denne ordninga. Pant kan vere ei god løysing for å forsikre seg at ressursar ender opp der dei skal. I København  ynskjer dei no å innføre pant på sneipar og emballasje til take-away for å spare utgifter på å rydde gatene, samt forsikre seg at søppel ikkje havnar plassar det ikkje høyre heime. Ein slik avgift kan stimulere til at folk vel å til dømes ta med sine eigne behaldarar når dei handlar take-away.

H&M

H&M har også pant på kle. Dei leverar du i butikken. Ein får då tilbod om reduksjon på pris dersom ein ynskjer å kjøpe noko nytt. Dei tek i mot alt av tekstilar. H&M har møtt kritikk for denne ordninga, då det kan seiast at tiltaket om lag berre blir symbolsk, særskild fordi ein blir oppmuntra til å kjøpe noko rett etter ein har levert i frå seg klede. H&M er klare på at det er viktig for dei å fokusere på miljø og bærekraft, men spørsmålet er om «fast fashion» kan bli berekraftig. Sosialantropolog ved UiT, Tommy Ose, jobbar med matsvinn og ser ein klar samanheng mellom kva vi betalar for matvaren og kor sannsynleg det er at matvaren ender i søppelet. Det kan tenkast at billige kle kan ha litt den same tendensen, ein kan jo alltids berre «kjøpe ein ny». Vi må tenke nytt rundt måten vi konsumerar, og når vi vel å kvitte oss med ting for å få ein enklare kvardag, er det også lurt å vere obs på kva ein tek med seg tilbake til heimen. Nokre butikkar byrjar so smått no med «brukthjørne», som til dømes Babel i Oslo. Kanskje det er dette som er framtida?

7817738408_19ab7cd891_z.jpg
One man’s trash is another man’s treasure. Foto: Sharin Morrow
Loppemarknad og garasjesal

Dersom du sel varene dine sjølv, er både loppemarknad og garasjesal ein flott måte å kvitte seg med ting ein ikkje treng. Kanskje du også blir betre kjend med naboane dine og? Dersom du vel å donere vekk kleda dine til nokon som skal selje dei for deg, blir ofte tinga som ikkje blir seld kasta. Dette er dårleg ressursutnytting. Vår, sommar og haust er ein fin tid for loppemarknad. Mange byar har faste dagar med loppemarknad, der ein kan selje eigne ting. Sjekk ut kva tilbod som er i ditt nærområde.

Vintagebutikkar og bruktbutikkar

Vintagebutikkar og finare bruktbutikkar kjøper ofte brukte kle som dei tenker kan vere aktuelle for sine kundar. Dersom du har ein butikk i ditt nærområde som du trur ville likt noko av det du ikkje lenger treng, ta deg ein tur innom. Det er ikkje uvanleg at ein avtalar at ein får ein viss prosent av prisen varen blir seld for. Dette ligg på rundt 20-35% av salspris.

Kva skal du levere tinga i?

Dersom du skal levere kle og ting i boksane til UFF og Fretex krev dei at du har tinga i ein pose som kan knytast. Kanskje nokon av kleda eller tekstilane kan fungere som pose? Bli inspirert av den japanske knyteteknikken Furoshiki. Emballasje som tidlegare har gått i søppla kan også brukast. Til dømes posen til hundemat kan vaskast over med ein klut, eller nettet du fekk ved i, eller andre ting du har rundt deg. Utfordr deg sjølv til å tenke over nye bruksområder til ting du vanlegvis ville kasta i boss, og bruk dei om att.

10150555796_d655784910_z
Foto: Vasile Cotovanu
Be the change you wish to see in the world

Når du først har kutta ned på ting du ikkje treng, tenk også på kva du tek med deg inn i heimen. Kanskje du kan kjøpe meir brukte ting, i staden for å kjøpe nytt, samt tenke kvalitet over kvantitet. Ved å ta bevisste val som konsumentar viser vi forbruksmakt og tvingar bedriftene til å ta stilling til våre tankar, visjonar og meiningar om korleis vi ynskjer framtida skal vere. Det aller lettaste trikset for å spare miljøet er å konsumere mindre. Spar heller pengane og inviter vener og familie med på opplevingar. Det er trass alt dei som gjer livet so fint.

Lukke til!

Toppfoto: Bethan Phillips

 

DIY: Posar til mat i lausvekt

Lei av unødvendig søppel når du handlar mat? Grav fram gamle gardiner, kjøkkenhandkle og dukar du ikkje lenger brukar og lag posar til matvarer i lausvekt.

Ting vi ikkje kan eller har prøvd før virka ofte litt vanskelegare en det er. Lette syprosjekt som til dømes stoffposar er ein av dei. Bruk nokre minuttar med symaskina og bli overraska over kor lett det er å sy sine eigne posar.

Kva pose treng du?

Før ein byrjar å sy kan det vere lurt å tenkte på kva ein har tenkt å bruke posane til, og tilpasse dei litt etter ditt behov. Dersom du skal kjøpe mat med høg pris per hekto, kan ein florlett bomullspose vere tingen. Skal du kjøpe tunge matvarer bør du bruke eit litt meir slitesterkt materiale. Skal du kjøpe mjøl og nymala kaffi, og ikkje ynskjer å bruke glas, kan du bruke eit ubleikt lerret.

Hugs at seljaren må sjå varen i posen når du skal i kassa. Dersom du brukar nokre gamle hekla gardiner eller florlett bomull til å lage posar av, vil matvarene vise gjennom stoffet. Dersom du vel stoff med mykje mønster eller som er vanskelege å sjå igjennom må du opne posane når du skal i kassa.

3952929387_1ca175272b_o.jpg
Foto: Kira Steward-Watkins
Gjenbruk

Finn fram ein gamal duk eller ei gardin du ikkje lenger brukar. Har du noko du har hatt liggande i fleire år utan å ha brukt det, men likevel kvir deg for å lage pose av det? Tenk over kvifor du føler det slik. Om du ikkje vil bruke noko du har liggande, er Fretex ein fin plass å gå.

Val av materiale

Alt vi vaskar i vaskemaskina avgjer små fibrar som er for små for at reinseanlegget kan ta det opp. Samtidig er mykje av det vi vaskar i maskina i dag syntetisk. Desse kunstige fibrane hamnar i havet og blir etne av til dømes plankton, og hopar seg opp i næringskjeda. I følgje ei undersøking gjort av Universitetet i Plymouth i 2014 står Rayon (tidlegare merka bambus) for 56.9% av den totale mengda fibrar funne i og ved havet. Dersom ein ikkje ynskjer å ta del i dette, kan ein velje eit naturleg materiale til posane, spesielt dersom du kjem til å vaske dei ofte. Dette kan sjølvsagt vere lurt å tenke på i forhold til andre tekstilar ein har i heimen.

Reine fibrar som bomull er bra, og i motsetning til polyester og semi-syntetiske stoff som Rayon, kan reine fibrar raskt komposterast når den ikkje lenger kan brukast. Mange tek likevel avstand til bomull blant anna på grunn av forureininga produksjonen medfører. Produksjonen krev også mykje vatn. For å produsere ei t-skjorte brukast det 2700 liter vatn.  Dersom du ynskjer å kjøpe nytt stoff til posane i staden for sy om noko du har frå før, anbefalast det å kjøpe i økologisk bomull. Lin og hamp er også gode alternativ.

6288743600_2664637436_b
Foto: Kimberly Vardeman
Oppskrift
Du treng:

Symaskin

Bomullstråd

Saks

Strykejern/ knappenåler

Snor til å snurpe posen

Rettleiande mal til pose

Måla er medrekna 1 cm på kvar side av posen til saum og 3 cm på toppen av posen til snøre.

Liten pose til nøtter, smågodt

42 cm * 17 cm (eventuelt 2 stk. 28*17 cm)

Medium pose til eple, appelsin, liten potetpose

56 cm * 22 cm (eventuelt 2 stk. 28*22 cm)

Stor pose til poteter, sesongsalat, kål ++

73 cm* 28 cm (eventuelt 2 stk. 36’28 cm

Framgangsmåte:
Typosar framgang_Zero Waste_DIY_Grønare kvardag_Kristine Ullaland
Brett først 1 cm kant som vist øvst. Stryk over for å få det til å ligge. Brett so over enden av posen slik at du får fin kant med snora. Brett til slutt kanten ned ein gong til slik at du har ca. 2 cm kant. Sy fast kanten med rett saum. Foto: Kristine Ullaland

Klipp ut stoffet og brett over slik at stoffet ligg dobbelt. Dersom du har knappenåler, bruk desse til å halde stoffet på plass.

Sy enkelt søm på kvar side, men berre sy heilt opp til kanten på den eine sida. Den andre sida stoppar du sømmen slik at det er 6 cm att. Denne kanten skal brukast til snøret.

Brett ein liten kant på toppen av posen og stryk kanten med strykejern, som på toppen av bilete over. Fold deretter hjørnet på kvar side av posen og stryk over for å få den til å ligge, som på det midtarste bilete. Brett kanten over ein gong til og stryk over. Legg so inn snora, og bruk knappenåler om ynskjeleg for å få saumen til å ligge. Sy enkelsøm langs den nedste kanten på bretten, slik at snora får god plass. Knyt att snora.

Lag di eiga snor

Snor kan syas av tystoffet du lagar pose av, eventuelt kan du strikke eller hekle ei snor. Mange har også silkeband, hyssing eller liknande liggande heime som er kjempefine å bruke.

Alt er kjekkare å gjere saman. Allier deg med ein god ven og lag flotte gjennbruksnett, nett slik du vil ha dei. Posane egnar seg også godt som gåver til den miljøbevisste.

For meir inspirasjon, sjekk ut Grønare kvardag si Pinterestside; DIY Handlenett og posar.

Lukke til!

Toppfoto: Kristine Ullaland (pose laga av ei blondegardin)

 

Fem grøne TV-tips

Føler du at du kastar vekk alt for mykje tid på å sjå film og TV-seriar? Ikkje har dårleg samvit. Film og tv-seriar er eit av vår tids viktigaste kulturutrykk og kan tilby ein sentral innsikt i dei ynskjer, idear og ideal som er i samfunnet. Sjå Grønare kvardag sine tips til filmar og seriar, og bli utfordra til nye tankar rundt klima, miljø og samfunn.

Filmfortellingane har overtatt mange av dei klassiske mytenes funksjonar, som nettopp var å gje oss ein felles grunn for å forstå og tolke verda vi lev i. Sett i eit miljøperspektiv; Kva utfordringar står vi ovanfor? Kva er verdifult for oss? Kva vegar kan vi (og bør vi) velje? Og kva framtid ynskjer vi?

Battlestar Galactica (IMdb)
Tv-serie frå 2004-2009

Battlestar Galactica stiller spørsmål til om vi bør finne ei løysing på klimautfordringane vi står ovanfor, eller om vi heller bør fokusere på å finne andre planetar vi kan leve på. Dette høyres svært science fiction ut men det er folk som jobbar med dette. Den 22. desember, 2015 kunne grunnleggaren av Tesla, Paypal og romfartsselskapet SpaceX, Elon Musk, melde at dei har fått til å lande ein rakett ved hjelp av rakettens eigen motorkraft. I følge Musk er dette det første skritt på vegen mot kolonisering av Mars.

I TV-serien Battlestar Galactica er koloniar i verdsrommet blitt kvardagsleg og menneska er godt etablerte. Jorda er uleveleg og menneska er på jakt etter ein ny planet å busette seg på. TV-serien er relevant som aldri før, og tek føre seg ulike utfordringar vi står ovanfor i dagens samfunn i tillegg til klima. Serien belyser til dømes utfordring med og behovet med å definere eit «oss» og «dei», filosofiske tankar rundt utvikling av kunstig intelligens og komplekse relasjonar blant menneskjer under særs prøva situasjonar.

Bør vi fokusere på å redde jorda eller bør vi heller fokusere på å bygge ein battlestar?

The Truman Show (IMdb)
Spelefilm frå 1998

I følgje Kirkegaards tenking blir vi frå tidleg alder vant med at andre tar avgjersler for oss, slik at vi sjølv ikkje treng å ta stilling til vanskelege val. Både dei arva eigenskapane og det miljøet og samfunnet vi er ein del av, blir i stor grad regna som dei faktorane som bestemmer verdiar og val. Vi oppføre oss slik det blir forventa at ein oppfører seg i miljøet og samfunnet vi er ein del av. Truman sitt liv er eit realityshow, alt er arrangert, og han veit ikkje sjølv.

Filmen tar for seg det grunnleggande filosofiske spørsmålet; Korleis kan eg stole på at den verda eg har rundt meg, er verkeleg og ikkje ei kulisse? Mange av miljøutfordringane vi står ovanfor er ikkje synlege for oss med mindre vi aktivt oppsøker dei. Bli inspirert av Truman til å utfordre deg sjølv til å søke etter løysingar og gode tilnærmingar til dine hjartesaker.

Avatar (IMdb)
Spelefilm frå 2009

We’re here, we’re big, we’ve got the guns, we’ve got the technology, we’ve got the brains, we therefore are entitled to every damn thing on this planet.

Alt kan kjøpast for pengar og kapitalismen rår. I likskap med aktuelle saker vi har i Norge i dag, som til dømes sjødeponiet i Førdefjorden, er naturen trua av menneska i Avatar. Filmen er estetisk laga med vakker natur, og sjølv om filmen ikkje viser til harde fakta, er bodskapen klart. Vi må ta vare på naturen.

Filmen stiller spørsmål til kva kunnskap vi har i ryggen når vi gjer store og komplekse inngrep i naturen. Det er lett å vifte med peikefingeren mot industrien, men som konsumentar må vi minne oss på at vi og er med på å skape ein etterspørsel. Kva rolle har vi sjølv i dette?

Filmen er inspirert av den tida Amerika blei invadert og fråteke frå dei innfødde.

Nausicaä (IMdb)
Spelefilm frå 1984

2016 byrja med giftlokk over Bergen by. Det består av svevestøv, nitrogendioksid og svoveldioksid. Det er ikkje første gong og Norge er tidlegare dømt for dårleg luftkvalitet av EFTA-domstolen. I Kina er ansiktsmasker so vanleg at dei no er å sjå på catwalken. Er dette noko vi må bli vande med?

I filmen Nausicaä blir vi ført til framtida der verda er øydelagd av menneskja og det er berre små lommer med menneskjer som har overlevd. Ein av desse er prinsessa Nausicaä  som bur i vindens dal. I staden for å prøve å øydelegge den giftige jungelen som gjer det umogleg for menneskja å puste utan masker, prøver ho å forstå den.

Screen-Shot-2013-04-27-at-12.03.11-PM.png

Om du får meirsmak, sjekk også ut Prinsesse Mononoke (1997).

Trashed (IMdb)
Dokumentar frå 2012

Forbruket vårt har aldri vore større, og med eit høgt konsum kjem store mengder avfall. Trashed tek føre seg den store søppelproblematikken i dagens samfunn, og utfordringar det medføre, som til dømes i form av svært høge verdiar kunstige kjemikaliar både i jord, menneske og dyr.

Denne britiske dokumentaren er  eit godt stykke forskningsjournalistikk som ser problemet frå fleire sider. Sjølv om utviklinga er dyster, viser dokumentaren til sterke positive krefter i grasrotbevegelsen. Som den kjende antropologen Margaret Mead sa det; Never doubt that a small group of thoughtful, committed citizens can change the world; indeed, it’s the only thing that ever has. Alt vi gjer i vår kvadag, små eller store ting er med på å støtte opp om, eller bryte ned etablerte rammer i samfunnet vi lev i. Bruk forbrukarmakta di og sei di meining.

Fuktbar

Jaget etter å halde seg oppdatert på kva kunstige kjemikaliar ein bør halde seg vekke i frå kan følast overveldande. Hopp av køyret og lag dine eigne produkt i staden. Lær korleis du enkelt kan lage din eigen fuktbombe til tørr vinterhud.

Fuktbar er kjapt og lett å lage, og du treng få ingrediensar. Den er fri for kunstige konserveringsmiddel og uønska kunstige kjemikaliar, og smeltar når du tek den på huda. Fuktbaren passar godt som gåve, så lag gjerne fleire når du først er i gang.

Når ein operera med få ingrediensar, ender ein ofte opp med ein fuktighetskrem som er veldig ulik i tekstur avhengig av temperatur og ein risikera emulsjon med vatn, noko som dessverre ikkje er heilt uvaneleg. Fuktbaren er difor eit enkelt og godt alternativ. Den er solid i romtemperatur, og smeltar ved høgre temperatur en dei kremane eg har prøvd hittil. Sidan den smelta når du gnir den på huda, er det vanskeleg overdosere bruken, samanlikna med fuktighetskrem på flaske. Fuktbaren er difor dryg i bruk og varer lenge.

Oppskrift:

1 del bivoks

1 del kokosolje

1 del kokossmør, eventuelt sheasmør

Etserisk olje (alternativt)

Framgangsmåte:

Bland saman alle ingrediensane i ei skål og sett i dampbad. Når ingrediensane er smelta saman, rør godt om og ta dei ut av dampbadet.

Tilsett eteriske oljer om ynskjeleg, som til dømes rose, lavendel eller epleblom. Bland godt saman og hell over i form.

Om du ikkje har silikonform kan du bruke ein mjølkekartong eller liknande. Alternativt, om du ikkje har noko form i det heile, kan du bruke ein tynn bomullsklut i ein liten kopp og helle blandinga over. Fuktbaren vil då feste seg i kluten og når fuktbaren er klar til bruk drar du den opp av forma. Kluten fungera også som innpakning til fuktbaren.

Vask bollar som har vore i kontakt med dei smelta ingrediensane med ein gong etter bruk for å unngå at det stivnar fast. Bivoksen sett seg fort, så det kan spare deg for arbeid om du tek det med ein gong.

La blandinga kjøle seg ned i forma, enten i romtemperatur eller i kjøleskapet. Det tek eit par timar. Når blandinga er stivna, ta den forsiktig ut av forma. Den er då klar til bruk.

Kvar kan ein kjøpe ingrediensane?

Bivoks (seljast på helsekost, hobbyforretningar. Kontakt eventuelt ditt lokale birøktarlag). Om du bur i Bergen kan du kontakte Søylands Biegard, som sel bivoks for 100 kr kiloen.

Kokosolje og kokossmør får du kjøpt i glas hos din lokale helsekostbutikk. Nokre av dei store matbutikkane sel også dette.

Tilpass ditt bruk

Fuktbaren kan lagast i alle mogelege variantar. For eksempel kan den brukast til bleieutslett ved å tilsette sink i oppskrifta. Det fine med å lage sine eigne hygieneprodukt er at du kan lage dei slik du ynskjer. Det gjeld både lukt, ingrediensar og konsistens.

Oppskrifta er fleksibel og du kan sjølv variere kor hard/ mjuk du ynskjer baren ved å tilsette meir bivoks for å gjere den hardare dersom du oppheld deg i varmt klima, eventuelt mindre bivoks om du ynskjer ein mjukare bar. Dersom du kuttar ned på mengda bivoks vil fuktbaren lettare smelte, då kokosolje er svært temperatursensitivt.

Oppskrifta er frå Wellness Mama. Sjekk gjerne ut sida hennar for inspirasjon og oppskrifter.

Lukke til!

Toppfoto: Kristine Ullaland

Zero Waste Taco

Noko av det mange spør seg når dei høyre om Zero Waste er ikkje relatert til miljø eller tidsbruk, men taco. Den folkekjære norskvarianten av taco har kome for å bli. Og ja, du kan leve Zero Waste og ete taco.

Mange av tinga vi kjøper, enten det er ingrediensar til taco eller andre ting er overraskande lette å lage sjølv. Det smakar faktisk betre også. I tillegg har du full kontroll over kva råvarer og smakstilsetningar som er i maten du og familien din et. Guacamole, salsa, tacokrydder og lefser kan enkelt lagast heime, kanskje det til og med kan vere ein kjekk aktivitet de kan gjere saman?

Dersom du ynskjer å prøve deg på ein søppelfri taco, ikkje strev etter perfeksjon ved første prøving. Det å tillegga seg ein ny livsstil er litt som å flytte til ein ny stad. Du veit ikkje kvar den beste daglegvarebutikken er, den beste kafeen eller den finaste turløypa er den første dagen, det er kunnskap ein tillegg seg etterkvart. Og ein treng ikkje å gjere alt, få, små ting kan gjere ein stor endring totalt. Kanskje du kan prøve å bruke eigne handleposar til det du uansett hadde kjøpt i lausvekt? Eller ta ei oppskrift om gangen? Målet er ikkje nødvendigvis å bli søppelfri, men å bruke forbrukarmakta si til å sei i frå kva verdiar som er viktige for deg, enten om det er kortreist mat, økologisk mat, dyrehald, forsøpling og/ eller kunstige kjemikaliar. Lommeboka er mektigare en du trur.

Lukke til!

Oppskrift på ein søppelfri tacolaurdag:

Start med å klargjere deiga til tacolefsene, som treng 20 min kvile før den skal steikast i steikepanna.

Tacolefser:

Tacolefser passar ypparleg å fryse ned. Dersom du har litt ekstra tid kan du med fordel lage ekstra lefser som du kan fryse ned. Lefsa passar også godt som brød til indisk mat, eller som pizzabunn.

Oppskrift til ca. 8 lefser

300-350 g mjøl

2 ts bakepulver

2 ts matolje

2 dl vatn

1 ts salt

Bland dei tørre og dei våte ingrediensane for seg sjølv før du blandar dei saman. Kna deiga i 2-5 min. og la den kvile i 20 min. Oppskrifta kan eventuelt lagast utan bakepulver, men då blir lefsene litt mindre luftige. Papirposen mjølet kjem i kan resirkulerast eller komposterast. Matolje og bakepulver blir seld i metall og glas som begge kan resirkulerast. Nokre butikkar sel også dette i lausvekt som til dømes Mølleren Sylvia i Oslo.

Lefsene steikast i steikepanna i ca. 30 sekundar på kvar side. Du treng ikkje bruke noko olje eller smør i panna. Legg dei ferdigstekte lefsene inn i eit kjøkkenhandkle for å halde på varmen.

Grønare kvardag_Zero Waste Taco_Kristine Ullaland_Søppelfri.JPG
Dersom du ikkje orkar å lage lefser, eller ikkje toler mjøl, er salatblat eit godt alternativ. Foto: David Yttervik Seetiangtham

Alternativt kan du bruke salatblad i staden for lefse. Eg rynka sjølv på nasa første gong eg såg det, men det er faktisk overraskande godt. Med mindre salat er i sesong, er dette vanskeleg å få tak i utan emballasje med unntak av innvandrarbutikkar.

Tacokrydder:

1 ts oregano

2 ts spisskummin

2 ts paprikapulver

2 ts kajennepepar

2 ts havsalt

Bland alt godt saman og bland ut med eit lite glas vatn og hell over farsen. Tilsett fersk chili og kvitlauk. Hugs at krydder kan ha ulik styrke, bruk difor oppskrifta som rettleiande. Dersom du likar sterk mat kan du auke kajennepepar og chilipulver, eventuelt også bruke knuste chiliflak.

Krydder kan kjøpast i glas eller metall. Dersom du held til i Oslo kan du kjøpe krydder i lausvekt hos Holisten i Mathallen. Chili og kvitlauk får du i lausvekt hos din lokale innvandrarbutikk.

Ta over litt lime når farsen er ferdig.

Tacokrydder_Zero Waste_Kristine Ullaland.JPG
Det er kjapt og enkelt å lage tacokrydder sjølv. Foto: Kristine Ullaland
Salsa

4 tomatar

1 rødløk

1 gul løk

½ chili

Koriander

½-1 lime

1 ss olivenolje

Salt og pepar

Kutt tomatane i små bitar og legg i ei sil slik at dei får rent av seg. Om du ikkje har sil kan du bruke eit kjøkkenhandkle. Kutt so opp resten av ingrediensane og bland saman. Tilsett tomatane til slutt. Smak til med salt og pepar. Ikkje rør meir en nødvendig, då dette kan gjere salsaen vassen.

Lime og tomatar får du i lausvekt alle stadar, likeins med gul lauk. Koriander og chili får du i lausvekt hos din lokale innvandrarbutikk, samt rødløk.

Guacamole

2 modne avokadoar

1-2 fedd kvitlauk

½ Rødlauk, alternativt vanleg lauk

1 tomat

Koriander

Lime

2 ss olivenolje

Smak til med salt og pepar

Hakk alle ingrediensane godt saman. Dersom du ikkje ynskjer bitar i guacamolen, bruk ein handmiksar.

Dei fleste matvarebutikkar sel avokado i lausvekt. Olivenolje kan du få kjøpt i metall eller glass, eventuelt i lausvekt hos Mølleren Sylvia i Oslo.

Zero Waste_Grønare kvardag_Kristine Ullaland.JPG
Kutt plastposen når du kjøper mat i lausvekt med å ta med dine eigne i ty. Nokre matvarer har tjukt skal. Kankje dei ikkje treng pose? Foto: Kristine Ullaland
Vegetarfarse
Bønnestuing for 2 personar:

1,5 dl tørre bønner (må bløytast over natta og kokast til dei er møre)

½ dl vatn

1 ss spisskummin

1 ss paprikapulver

¼ gul løk

1-2 fedd kvitløk

Fersk koriander

1 klype salt

1 ts kajennepepar (kan kuttast om du ikkje likar sterk mat)

Limesaft

Hell bønnene i ei kjele med ½ dl vatn og smak til med krydderet. Mos ca. halvparten av bønnene med ei sleiv og la stuinga putre nokre minuttar på lav varme. Rør om slik at maten ikkje brenn seg fast. Tilsett meir vatn om det trengst.

Oppskrifta på bønnestuing er inspirert av Veganmisjonen. Sjekk ut sida for fleire oppskrifter.

Zero Waste Taco_Grønare kvardag_Kristine Ullaland_Søppelfri.JPG
Dersom du ynskjer rømme til tacoen, kjem du nok ikkje utanom plastemballasje. Foto: Kristine Ullaland

Bønner fås kjøpt i papiremballasje dei fleste stader, samt på boks. Sistnevte er  ein slager blant studenter på grunn av den lave prisen. Det er ueinigheiter angåande kor vidt det er bra å ete boksemat, då boksen gjerne er lakka med epoxilakk for å hindre rust. Denne inneheld Bisfenol A, og kjend som BPA. BPA har ein svak østrogeneffekt og før den blei tatt i bruk av plastindustrien på 50-tallet, blei den brukt som veksthormon for storfe og for å behandle kvinner i overgangsalderen. Myndighetene referera til BPA som eit verstingstoff og ynskjer å stoppe bruken av det innan 2020.

Kjøttfarse

Dersom du brukar kjøttfarse, får du tak i dette hos din lokale kjøttforhandlar. I Bergen har vi til dømes R. Birkeland på Bystasjonen. Hugs å ta med eit glas eller anna egna behaldar til å ha kjøttet i. Slaktaren veg først emballasjen og trekk so i frå vekta av behaldaren frå totalvekta. Kjøttet er lokalt, så du støttar samstundes det norske landbruket. Dersom du byrjar å sjå kvar kjøttet er frå når du handlar i kommersielle daglegvarebutikkar, vil du sjå at det er mykje tysk kjøtt, som inneheld mykje antibiotika samanikna med norsk kjøtt. Den norske bonden er viktig, og skal vi behalde bonden må vi også støtte dei ved å støtte oppunder gode, kortreiste råvarer, enten det gjeld kjøtt, melkeprodukt eller grønsaker. Hugs også at maten vi et er drivstoffet vårt! Ja til bra drivstoff, både for oss og miljøet.

Håpar du blei inspirert til å prøve deg på ein Zero Waste taco!

Toppfoto: James

Søppelfri lærpuss og voks

Ved å ta vare på tinga dine, varer dei mykje lengre. Dette er ikkje noko unntak for lærprodukt. Lær korleis du enkelt kan lage lærfett og voks i vekas innlegg.

Bergen er ein våt by som gjer livet hardt for skoa og veskene våre. Sjølv om ein i utgangspunktet gjerne vel meir vêrharde kle og sko på regntunge dagar, hender det likevel at vêret overrumplar oss. Då er det viktig å ta ekstra godt vare på læret. Heldigvis kan du enkelt lage det du treng med få ingrediensar. Kanskje du allereie har det heime?

Heimelaga lærfett og voks er fri for verstingstoff som ein finn i kommersielle produkt, som til dømes PFOA og organiske løysemiddel som VOC som blir brukt i impregnering. Synst du og det tek for mykje tid å sette seg inn i alle desse uønska kjemikaliane? Lag heller det du treng sjølv. Det er overraskande lett.

Lærfett
Lærfett_Zero Waste_Kristine Ullaland_Grønare kvardag
Finn ein tom boks eller glas som passar som behaldar. Sjølv har eg brukt ein tom teboks. Som pussefille er oppklipte handkle supre. Hugs at oppskrifta også passar for trepolering. Foto: Kristine Ullaland
Oppskrift:

1 del bivoks

4 deler matolje

Framgangsmåte:

Hell ingrediensane over i eit glas eller ein bolle som toler varme og sett det i vassbad. Når bivoksen har smelta, rør godt og hell over i behaldaren din. La den kjølne før bruk. Hugs å reingjer læret før du smørar inn feittet. Noko lær er svært bearbeidd og toler berre syntetisk spray. Prøv difor først på eit lite synleg område.

Tørk av overflødig fett med ei fille. Gamle t-skjorter eller oppklipte handkle er flotte å bruke som skofiller.

Voksing av lær

Etter at læret er satt inn med fett er det klart for voksing. Det lagar du av same ingrediensane som lærfett, men forholda er ulike.

Oppskrift:

2 ss bivoks

2 ½ ts matolje

Framgangsmåte:

Smelt ingrediensane i eit vassbad. Når blandinga er flytande, rør godt om og smør på læret. Voksen vil bli kvitgul når den stivnar. Dette er heilt normalt og forsvinn når du tørkar av læret. Dersom du har ein hårfønar kan du bruke varmlufta til å jobbe voksen inn i læret.

14059599044_45aeb57574_k.jpg
Foto: Tamakin Solo.

Oppskriftene er henta frå Zero Waste pioneren Bea Johnson, som og brukar lærfett til å polere tre, negler, tørre hårtuppar og som lepomade. Sjølv synst eg den fungera best til tre og lær. Dersom du planlegg å både bruke produktet til hud og hår, samt lær og tre, ha produktet i to ulike behaldarar for kvart sitt formål. Tenk hygiene.

Forhandlarar av ingrediensar
Matolje

Matolje kan kjøpast i lausvekt hos Mølleren Sylvia om du bur i Oslo. Du kan også kjøpe større dunkar med matolje i metall eller glas på innvandrarbutikkar eller i glas hos din lokale matvarebutikk.

Bivoks

Har du ein lokal birøkter? Forhøyr deg der om du kan kjøpe bivoks emballasjefritt. Om vedkommande ikkje sel dette sjølv kan dei kanskje vidareformidle ein forhandlar. Bivoks selgast også i mange helsekostbutikkar og hobbybutikkar. Om du ynskjer økologisk bivoks kan du kjøpe det her (emballert). I nokre forum er det diskutert korvidt det er bærekraftig å kjøpe økologisk bivoks då det skal vere vanskelig å få tak i for birøktarar. Samtidig kan det tenkast at høg etterspørsel også gjer det meir attraktivt for birøktarar å drive økologisk. Sjølv har eg ikkje økologisk bivoks, og er særs nøgd med min lokale, emballasjefrie bivoks.

Om du bur i Bergen kan du kontakte Søylands Biegard som sel bivoks for 100 kr kiloen.

Bivoks kan brukast til so mangt, kva med å lage deg eit bivokspapir når du først er i gang?

Lukke til!

Toppfoto: Hugo Chisholm

Zero Waste kjøkken

Visste du at du både kan få romsleg plass på kjøkkenet, gode råvarer og spare lommeboka? Sjå Grønare kvardag’s tips og transformer kjøkkenet ditt om til eit søppelfritt kjøkken.

Mange blir forundra når dei høyrer om Zero Waste og tenker at dette må ta alt for mykje tid, og i likskap med andre livsstilsendringar tek det sjølvsagt tid å legge om vaner. Det blir litt som når ein flyttar til ein ny stad og på nytt må finne ein god matbutikk ein likar, eit treningssenter, sitt favoritt bibliotek og plassen med dei beste drinkane. Slik er det også når ein skal oppdage sin eigen heimstad på ny med ein visjon om ein søppelfri kvardag. Bruk kreativiteten og tenk nytt, inkluder vener og familie og finn gode vaner som passar for dykkar livsstil og behov.

Den lettaste endringa du kan gjere for å minske søppel er å tenke nye over kva  du tek med seg inn i heimen. Vi treng ofte mindre en det vi trur og det dei kommersielle makter fortel oss at vi treng.

Planlegg måltida for den kommande veka

Då far min var born hadde dei faste måltid alle dagar i veka, og dei fleste i bygda hadde den same rutinen, ettersom dette var styrt av årstida og kva ein fekk tak i i butikken. I dag handlar vi mykje på impuls, og vi veit gjerne ikkje kva vi skal ha til middag før vi står i butikken. Impulsive innkjøp fører fort til svinn. Den lettaste måten å endre dette på er å lage ein vekeplan for måltida. Fleire matbloggar som til dømes Veganmisjonen tilbyr ferdige vekemenyar. Matkjedene byrjar no også å henge seg på trendane med middagsplanlegging, då det sjølvsagt og er av deira interesse at vi som forbrukarar er meir føreseieleg. Ironisk nok kan ein hevde at vårt handlemønster til dels er eit resultat av det einsidige fokuset matvarekjedene har køyrt på pris, i staden for til dømes kvalitet. Rema 1000 tilbyr ein middagsapp der du enkelt kan planlegge måltida dine. Mindre matsvinn sparar både lommeboka di og søppelspannet.

Du kan og lage dine eigne vekeplaner og sjonglere dine favorittrettar.

8477474033_d9a783bc84_h
Gode system gjer det lett å halde oversikten over kva ein har. Foto: Bryan Lee
Eliminer unødige gjenstandar frå kjøkkenet

Kva treng du eigentleg på kjøkkenet? Mange ender opp med fulle hyller av ting ein eigentleg ikkje treng. Gå igjennom skuffer og skap og fjern dublettar og ting du ikkje brukar. Doner vekk tinga til ein samfunnsgagnleg organisasjon som Fretex. Kanskje noko kan seljast på Finn.no, eller kanskje nokon naboar eller familiemedlemmar har bruk for det. Ver streng med kva du tek inn i kjøkkenet, og lag eit system som gjer at det er lett å sjå kva du har i skuffer og skap. Tenk fleirbruk rundt tinga du har.

Det kan høyres litt rart ut men noko av det mest tilfredstillande ved Zero Waste-livsstilen er for mange nettopp det å finne ut korleis ein kan minke eigendelar. Sjølv om det i utgangspunktet kan vere litt vanskeleg å gje i frå seg ting, er det mykje meir verdifult å kunne bruke kjøkkenet lett og effektivt. Mindre ting fører ofte også til mindre tid til oppvask og rydding.

Bytt ut eingongsprodukt med fleirgongsprodukt

Plast bør ein unngå i den grad ein kan. Det kan berre resirkulerast nokre få gonger før det blir permanent avfall. Det plastmjukgjerande stoffet DINP som brukast i Norge er kontroversielt. Danske myndigheiter er klare i si tale om at ftalatet DINP, i likskap med sin forgjengar DEHP, er hormonforstyrrande. Kjøper du bakepapir utan svanemerke er det godt mogleg at det inneheld fluor. Dette blir brukt for å unngå at feittet festar seg til papiret. Fluor blir i likskap med DINP knytt til hormonforstyrringar, samt nedsett sædproduksjon. Sjå forbrukerrådet sin hormonsjekk for rettleiing.

10292821883_8f8ac3465e_z
Bruk smør eller olje i staden for bakepapir. Foto: Yelp Inc.

Smør eller olje egna seg godt til å smøre former med for å unngå at mat sett seg fast. Du kan eventuelt investere i ei silikonmatte. I staden for plastfilm og aluminiumsfolie kan ein bruke boksar eller bivokspapir (sjå oppskrift). I staden for tørkepapir kan ein bruke kjøkkenhandkle eller sy eigne kjøkkenhandkle på rull. Det same gjeld for papirserviettar. Bytt dei ut med noko i ty. Sjølv eingongsprodukt som serviettar er billige, blir mange bekkar små ein stor å. Det er økonomisk å heller tenke gjenbruk.

Sjå på kjøkkenet ditt som din eigen vesle butikk

For nokre år sidan møtte eg ein matantropolog. For han var det å studere korleis folk laga mat noko av det mest spennande han kunne tenke seg. Der eg såg curry og raspeballa, såg han kulturarv, tradisjon og samspel mellom menneskjer. Det tok meg nokre år før eg forstod kva han eigentleg snakka om.

Det er lettvint å kjøpe prosesserte varer der jobben er gjort for oss, men dette går på bekostning av vår personlege tilknyting til matlaging. Vi mistar kunnskap og erfaring vi har nedarva frå familie og vener i generasjonar og det gjer oss også svært avhengig av produsentane. Vi ender opp med lite kunnskap om kva ingrediensar som er naudsynte for å lage dei ulike varene, noko som både gjer det vanskeleg å stille spørsmål ved innhaldslista til matvarene vi kjøper. I ein hektisk kvardag er det heller ikkje alltid ein har overskot til å saumfare innhaldslistene til alle produkta ein ynskjer å kjøpe. Stussa du også over at du først fant ut at det var sukker i ketsjupen då dei først fekk ein sukkerfri variant? Det enkle er ofte det beste. Gjer det sjølv.

Sjå på kjøkkenet ditt som din eigen vesle butikk. Det er overraskande mykje du enkelt kan lage sjølv. Og det gjeld ikkje berre mat. Få ingrediensar som natron, krystallsoda, kokosolje og kaustisk soda kan til og med halde deg med alle hygieneprodukta du treng.

Utfordr deg sjølv til å prøve å lage ting frå grunnen av. Spør familie og vener om råd. Kanskje de til og med kan inspirere kvarandre?

4072623022_81f39be720_z
Heimelaga sitronost. Foto: Chiot’s Run
Sylting, safting, forvelling, hermetisering, tørking og fermentering

Er du tilhengar av kortreist, emballasjefri mat? Då er du avhengig av å kjøpe sesongbetonte varer. Konservering av gode råvarer er i vinden som aldri før, og det er både mykje kurs og informasjon på nettet. Kanskje har du har ein slektning eller venn som meir en gjerne deler av sin kunnskap? Det er også få ting som smakar so godt som til dømes heimelaga hermetiserte pærer eller heimelaga leverpostei på nybaka brød.

Tips til bloggar: Fermentering,  Sylting, safting og konservering 

Kutt emballasjen

Sesongens frukt og grønt er lett å få tak i emballasjefritt i konvensjonelle butikkar, men om du ynskjer kjøtt og fisk må du til din lokale slaktar, fiskeforhandlar eller kolonial (Bergen). Kjøp kjøtt og fisk frå og frys ned i porsjonar slik at du enkelt kan ta opp det du treng etter kvart. Dersom du kjøper i større kvantum en det du et for veka, treng du berre å supplere med friske grønsaker dei neste vekene. Mindre tid på butikken, og meir tid til det du vil bruke den til. Samtidig sparar du miljøet for unødig søppel, resirkulering og traving fram og tilbake til bosspannet. Sjå Grønare kvardag si liste over emballasjefrie matvarer i Bergen.

Resirkuler

Finn ut kva din kommune resirkulera og lag eit enkelt sorteringssystem på kjøkkenet som gjer det enkelt å resirkulere. Hugs at sorteringssystemet vil endre seg etter kvar som du legg om til ein søppelfri livsstil, det kan difor vere lurt å lage eit fleksibelt sorteringssystem. Du vil fort sjå at det ikkje lenger er bruk for den vanlege bossbøtta. Det er også mogleg å sende søppelet til TerraCycle som nyttar søppelet til å lage nye ting. Brukar de eingongsty eller plasthanskar på jobben? Kanskje de kan resirkulere dette gjennom TerraCycle?

Komposter
Grønare kvardag november 214.JPG
Få kompostmakken til å lage næringsrik jord av matavfallet ditt. Foto: Kristine Ullaland

For å finne ut korleis ein kan redusere mengda søppel ein generera i løp av ein dag, må ein først sjå kva ein faktisk har i søppla. Mange vil bli overraska over kor mykje av dette som faktisk er nedbrytbart materiale. I motsetning til andre lister relatert til avfall, toppar vi forbrukarane lista med 231 000 tonn matsvinn i 2013, samanlikna med 68 000 tonn matsvinn i butikkledda, 2000 tonn matsvinn i grossistledda og 60 000 tonn i matindustrien.

I Bergen tilbyr ikkje renovasjonsverket kompost, og gjev difor støtte til etablering av kompost med intill 1000 kr. For folk i små leilegheiter i byen kan det vere umogleg å starte ein varmkompost eller ein kaldkompost, enten på grunn av manglande hage eller på grunn av skadedyr. Makkompost eller den Japanske fermenteringskomposten, Bokashi er gode luktfrie alternativ. Bokashikomposten kan du ha rett under vasken og består av ein lufttett behaldar der ein tilsett melkesyrebakteriar eller EM1. Makkompost er også luktfritt og det anbefalast at ein startar med 1000 makk for ein vanleg husstand. Jord frå Makkompost, ogso kalla det svarte gullet, er så næringsrik at fleire statar i USA har merka det som gjødsel. Makken må vere inne når det er minusgrader, og jobbar best rundt 20 grader og oppover. Hugs, næringsrik jord gjev næringsrike plantar.

Dersom du har spørsmål send gjerne ein mail til post@gronarekvardag.no.

Lukke til!

Toppfoto: Miss Yas

Gje opplevingar som julegåve

Kva gjev du ein som har alt? Kva med ei oppleving som gjev minner for livet?

Vi lev i ei tid der vi stadig hastar oss vidare til neste gjeremål. Difor er ein av dei finaste tinga du kan gje dine næraste nettopp tid og opplevingar vi kan dele saman, og mange av desse opplevingane treng vi gjerne ikkje å reise så langt for å hauste. Når vi ferierar i storbyar eller ein eller anna eksotisk destinasjon, har vi gjerne kartlagt alt av museum, teater, konsertar eller utkikkspunkt. Når det gjeld vår eigen heimstad blir gjerne slike tilbod mindre attraktivt. Vi kan jo gjere det når som helst, tenker vi gjerne, og ender med å aldri ta turen med den spennande raftingløypa eller besøke det lokale kunstgalleriet.

Gjenoppdag ditt nærområde og tenk igjennom om noko av dette kan passe som gåver. Ikkje berre er opplevingar ei flott gåve i seg sjølv, det er ofte kortreist, støttar lokal økonomi og fyller ikkje heimen med unødige gjenstandar.

Gåveordning

Mange familiar og venegjengar har ei ordning som går ut på at at alle får ansvar for å kjøpe gåve til ein person som er frå alle, i staden for at alle kjøper til alle. Då får ein meir å rutte med når ein skal velje ei gåve, og ein brukar også mindre tid på gåvehandelen. Om ein ikkje har slik ordning i sin omgangskrets er det likevel mange ting ein kan finne som passar både lommeboka og preferansane til gåvemottakaren. Sjå også tidlegare innlegg om grønare julegåver her.

Opplevingar:
19919529742_d6988cd27b_z
Bergen husar mange dyktige artistar, deriblant Thea Hjelmeland. Kva med å gje vekk ein vakker konsertoppleving i gåve? Foto: Mario Pires.

Sjekk ut dine lokale kulturtilbod: Konsertar, teater og kurs er berre nokre av tilboda som vere nettopp den gåva du leitar etter. Det Norske Teater i Oslo tilbyr gåvekort på ein valfri sum. Du kan også lage gåvekort sjølv. Dersom du ser etter noko unikt, har De Historiske oversikt over ulike tilbod som til dømes matkurs og vinsmakingskurs. Bilettar over ulike kulturtilbod og opplevingar i din nærleik finn du på youwishTicketCo og Billettservice. Gåvekort på kino er og ein klassikar.

Ei perle i Sunnfjord: Snaue to timar frå Bergen finn du Åmot Operagarden i Sunnfjord. Operagarden husar blant anna konsertar, treretters middag, teater og matlagingskurs med fokus på kortreiste råvarer. Åmot Operagarden ei perle, også for dei med liten interesse for opera. For dei som ikkje bur i nærleiken, sjekk ut ditt eige nærområde. Kanskje du vil bli overraska over kva tilbod de har.

Åmot Operagarden_Foto_Mariell Øyrane
Minner for livet i vakre omgjevnadar. Foto: Mariell Øyre/ Åmot Operagarden

Rafting: Det seiast at skumle opplevingar gjer at vi knyt oss tettare til dei vi opplev henginga saman med. Rafting er absolutt ein slik oppleving. Og den passar like godt med familien som med vener. For familiar som ynskjer seg opplevingar i staden for ting tilbyr Voss Vind og Vatn pakkeløysingar for heile familien til litt over 4000 kr (2 vaksne, 2 born).

Laserspel: Treng venane dine eit avbrekk frå lange studiedagar eller ynskjer du å overraske med ei oppleving som din omgangskrets ikkje ville fått elles? Inviter vener på ein kveld med laserspel midt i Bergen sentrum. Det kostar frå 90 kr og oppover, alt etter kva ein ynskjer. Dagspass kostar 299. Det er også mogleg å booke eigne rom for familien eller vennegjengen for rimelege prisar. Dei tilbyr også studentrabatt.

Tur med hundeslede:  Ein tur med toget frå Bergen fører deg mot Gol og eit vakkert naturlandskap. Perfekt for ein tur med hundeslede. Det er to personar per slede, og det kan bytast på å køyre og å sitte på sleden. Vakker natur, vind i ansiktet og lyden av raske potar over snøen, vil vere eit minne for livet. Prisen ligg på 600-750 per person. Ta gjerne også turen innom Gol Skipark.

14990541547_c6e446553a_z
Illustrasjonsfoto frå Greenland Travel/ Flickr

Escape room: På Bryggen i Bergen har dei spesialisert seg på sokalla Escape rooms der du faktisk betalar for å bli innelåst. Samspel, kløkt og magefølelse er nøkkelen for å komme seg ut. Dette er ein oppleving med høg puls, så det passar ikkje for ein kvar. Prisen ligg på rundt 400 per person. For deg som ikkje er fan av romantiske gåver, kanskje dette er noko for deg og din betre halvdel? Ps. dersom din betre halvdel reknar med å få ei romantisk gåve er det kanskje lurt å hinte frampå at gåva bevegar seg i ei anna retning.

Båltur/ skitur: Har de snakka om å reise til nabobygda for å teste ut det nye skianlegget i årevis, men endå ikkje kome dykk av garde? Kva med å arrangere ein tur og gje det som gåve? Om du ynskjer noko lett, men fint, kva med å invitere vener på ein båltur til Sandviksbatteriet i Bergen. Det tek totalt 40 min frå Bergen sentrum (10 min. buss og 20 min. spasertur). Utsikta over byen er fantastisk, og det er overraskande få som nyttar seg av dette turområdet.

Spa: For dei som held til i Bergen kan eit besøk til Relaxavdelinga på Vannkanten vere verdt eit besøk. For 200 kr får ein fri tilgang til alle fasilitetar symjeanlegget, inkludert terapibasseng som held ein temperatur på 33-34 grader. Perfekt for stive vinterkroppar. Dersom dette er ei gåve som kan passe fleire av venene dine, kva med å gjere det saman? Alle treng ein lat søndag av og til, og få ting er betre en å dele det med gode vener. Det er også mange som tilbyr massasje og ulike typar behandlingar.

Har du tips til noko opplevingar som passar utmerka som gåver? Del gjerne din ide i kommentarfeltet.

Ynskjer deg ei riktig god førjulsstrie!

Toppfoto: Åmot Operagarden / Mariell Øyre

Grønare kvardag har som intensjon å bli ein hub for folk som ynskjer grei og oversiktleg informasjon om korleis ein kan få ein grønare livsstil. Sida er inspirert av Zero Waste bevegelsen.