Zero Waste-penn

Pennar er fort noko vi tek med oss frå konferansar, studiepakkar, reklamemateriell utdelt på gata, for å nemne noko. Men kor mange pennar treng vi eigentleg? I følgje China Daily produsera Kina om lag 38 milliardar pennar årleg. Dette utgjer 80% av kulepennane som blir produsert i verda. Vi er i skrivande stund 7,5 milliardar menneskjer på jorda, og berre Kinas årlege produksjon gjev oss i snitt 5 pennar kvar. Årleg.

Dei fleste pennar er ikkje mogeleg å resirkulere, og dei ender i restavfallet. Nokre pennar kan du resirkulere delar av pennen eller du kan nytte TerraCycle sine tenester.  Det beste er å unngå forbrukspennar og gå over til ein gjenbrukspenn. Fyllepennen er både fin og sjå på, og ved å velje den riktige pennen kan den også overgå dine gamle pennar i bruk.

Utfordringar med å velje penn når den skal passe til «alt»

Eg brukte om lag eit år på å bestemme kva penn eg skulle kjøpe, og eg kunne høyre mor mi si stemme i bakhovudet; «Hugs, det er ikkje eit livsval.» Til slutt bestemte eg meg, og trykte «kjøp» på ein vintage Watermarks fyllepenn, som ironisk nok var ein spesialpenn produsert i forbindelse med det franske flyselskapet Air France sitt jubileum på 70-tallet. Høgrehendt, med medium hand og ei uvane med å skrive litt for hardt, kalkulerte eg meg fram til at dette var pennen for meg.

Pennen har dei siste åra vore min faste følgesvein og eg har ikkje fått blekk på kleda mine, vore uheldig å mista pennen eller hatt problem med bruk. Eg opplev det ikkje lenger som eit problem at eg gløyme pennen fordi sidan eg berre har ein penn, veit eg alltid kvar den er. Kanskje fyllepenn er noko for deg også? Men korleis finne den riktige pennen?

Kva penn passar deg?

Dei aller færraste av oss har tilgang på masse fyllepennar som vi kan prøve, noko som er synd, for den beste måten å finne den perfekte pennen er å prøve. Det kan vere lurt å tenke over kva du skal bruke pennen til. Er det raske notat på ark som for eksempel er resirkulert, kan det vere lurt med ein stivare nib, som er tuppen på pennen. Ekstra fine nibs passar for dei med liten skrift eller til presist arbeid som krev rask tørketid. Dersom du er vand med 0.5 mm gel-penn kan dette vere noko for deg, men vil passe dårleg til dei med stor handskrift.

Medium-nib er den vanlegaste størrelsen. Den gjev meir blekk når du skriv, men dette kan justerast ved å lette trykket på pennen medan du skriv. Brei nib krev ofte eige papir, og er ikkje passande for folk som brukar resirkulert papir eller papir av tynn kvalitet. Brei nib passa for folk med stor handskrift som treng ein penn til notata, signaturar etc. Dersom du er usikker på kva nib som passa deg, kan ein pin penn med medium-nib kan vere ein god start. Spør gjerne seljaren om råd. Svært mange av dei som sel brukte pennar har mykje engasjement og kunnskap om pennane dei sel. Nibben kan også ofte bytast ut (video).

Nibben på fyllepennen kan byttast ut. Foto: Mik Izi
Spør ein (familie)ven

Dersom du tek deg ein ringerunde til familiemedlemmar er det ikkje utenkeleg at dei allereie har ein eller fleire fyllepennar liggande heime. Dersom du finn ein slik, vil du oppleve at den ikkje fungera spesielt godt. Det uttørka blekket er mest truleg mange år gammalt og pennen vil trenge ein vask for å kunne fungere godt. Vask då pennen med reint vatn. Ikkje bruk aceton eller anna reingjeringsmiddel med mindre det er høgst nødvendig.

Kva type fyllepenn skal eg velje?

Det finnast fleire ulike system. Her er nokre av dei:

  1. Cartridge – ferdigkapsla blekkpatronar som du puttar rett i fyllepennen. Ikkje eit godt Zero Waste-alternativ. Mange pennar som nyttar «cartridge»-systemet kan bli konvertert til refill-penn ved å sette inn ein «converter». Då kan du fylle på blekk sjølv. Systemet nyttar vakum. Sjå om det finnast ein «converter» som passa den modellen du ser på. Dersom du kjøper brukt kan du høyre med seljar om dette kan inkluderast i handelen. Sjå video først i teksten for å sjå korleis du fylle pennar med slikt syste.
  2. Piston – eit system som også bruka vakum, og har større kapasitet enn «converter». Ein favoritt blant mange, blant anna Zero Waste-pioneren Bea Johnson.
  3. Pump – som namnet tilseie, pumpar ein opp pennen med blekk, ved hjelp av vakum. Dette systemet har også større kapasitet enn «converter».

Kvar kan ein kjøpe fyllepenn?

Fann du ingen fyllepenn heime? Då er det nest beste alternativet å kjøpe brukt lokalt. Dersom det ikkje er mogeleg å finne noko i nærmiljøet er Finn.no og internasjonale sider som eBay sider som har større utval. Sjølv gjekk eg for ein brukt penn som eg kjøpte frå Tyskland, om eg ikkje hugsa heilt feil. Det er fordi eg meina at det er betre å kjøpe noko brukt og heller sende det, enn å kjøpe noko nytt i lokalområdet. Det er fordi eg då nyttar resursar som allereie er i omløp og som får eit nytt liv.

Dersom du ynskjer å kjøpe ein ny penn sel Norli ofte fyllepenn av merket Parker. Dei ligg på under 1000 kr noko avhengig av modell. Det beste er sjølvsagt om du får kjøpt brukt lokalt.

Pris og kvalitet

Sjå etter kvalitet – Pris og kvalitet heng ikkje alltid saman, men ofte, og då kan det vere dyrt å velje billig. Dersom du vel ein penn av dårleg kvalitet auka sjansen for blekksøl, eksempelvis. Mont Blanc, Waterman og Parker er alle i ulike prisklassar, men ligg ikkje på botn av prislista og har relativt god kvalitet. Merk at nokon modellar kan vere av ringare kvalitet, so søk gjerne opp modellen du vurdera på google. Det kan vere lurt å velje ein penn med gjennomsiktig blekkvindu, slik at du kan sjå når pennen bør fyllast på ny.

Vask fyllepennen i reint vatn for å fjerne gammalt blekk. Foto: Jibunkaiwai
Kva blekk kan ein kjøpe og kvar kan ein kjøpe det?

Det finnast forskjellige kvalitetar på blekk, som med alt anna, og det er difor viktig å kjøpe blekk som er laga for fyllepennar og som er av god kvalitet. Blekk som er laga for kalligrafi for eksempel, er ikkje egna fordi det vil tørke for fort og klogge opp pennen din. Blekk produsert av produsentar som Parker og Mount Blanc. Ei flaske blekk vil vare i fleire år, og du kan med fordel dele den med ein eller fleire vener. Personleg har eg hatt mi flaske i over 3 år og den er framleis full. Dersom du brukar blekk av høg kvalitet treng du kanskje sjeldan å vaske pennen din, men dersom du brukar billig blekk vil du mest truleg oftare oppleve at pennen tørkar ut. Vask då pennen med vatn.  Aktørar som sel fyllepenn sel blekk. Eg kjøpte mi flaske hos bokforhandlaren Norli.

Lykke til!

Denne posten er laga med støtte frå Patreon-støttarane, Kristoffer, Martin, Synnøve. Siri, Therese, Solhild, Taryn, Rakel, Kristin og Ida. Takk for dykkar bidrag! Dykkar bidrag gjer det mogeleg for Grønare kvardag å vekse. Støtt gjerne Grønare kvardag på Patreon du også. Di støtte betyr mykje!

Toppfoto: Alvaro Serrano

Grønare kvardag ute med lydbok

Reklame for eige arbeid i samarbeid med Fabel.

Interessert i å lære meir om Zero Waste? Start helga med lydboka «Søppelfri».

Kort introduksjon til lydboka:

Sist Kristine gjekk ut med restavfallet heime var i 2015. Ho lev ein Zero Waste-livsstil som fokusera på å skape so lite avfall som mogeleg. I lydboka «Søppelfri» får du høyre korleis hennar reise mot ein søppelfri livsstil starta, og korleis ho avgrensa forbruket sitt med å ta avstand frå det ho ikkje treng, redusere det ho treng, bruke om att det ho kan, resirkulere og kompostere det som er att. Alt ho etterlet seg av søppel får plass i eit syltetøyglas. Teksten er basert på Kristine Ullalands TEDx-talk Cut the crap: Waste is history frå 2016.

Høyr lydboka «Søppelfri» gratis her. Merk at gratisperioden er avgrensa, so sett gjerne ei påminning i kalenderen din dersom du ikkje planlegg å fortsette abonnementet etter utgått prøveperiode.

Ynskjer du fleire slike lydbøker? Send meg gjerne ein mail med tips om tema du kunne tenke deg på post@gronarekvardag.no, eller legg att ein kommentar.

Toppfoto: Lydbokforlaget

Derfor forenklar Zero Waste-livsstilen nyttårsforsetta dine

I desse dagar er det mange som sette seg forskjellige mål for det nye året. Er du i ein prosess der du vurdera kva endringar du ynskjer i kvardagen din i det kommande året? Sjå korleis ein søppelfri livsstil og dine nyttårsforsett kan forsterke kvarandre.

Drikke og ete sunt

Sjølv om filmen etter kongens nyttårstale gjev viser bilde av vakre naturlandskap og folk som står på ski i bratte fjellskråningar, er det gjerne ikkje i fjella vi oppheld oss i jula, men inne i varmen med god tilgang på det ein måtte ynskje av mat og drikke. Norske juletradisjonar består av feit mat og sukkerhaldig drikke, noko som kan vere med på å bidra til at sunt kosthald står på lista til mange nordmenn, når ein set seg mål for det nye året.

Ein Zero Waste-livsstil vil hjelpe deg å ete sunt fordi du i større grad vil ete meir fersk og «heil» mat. Dette fordi emballasjefri mat trumfar den emballerte maten, som oftare er prosessert.  Ved å velje mat i lausvekt vil kosten bestå meir av ferske råvarer som frukt, grønsaker, som du finn i alle daglegvarebutikkar, og lausvektsvarer som bønner og linser som du finn i lausvekt hos fleire innvandrarbutkkar eller Zero Waste-butikkar. Som ein sideeffekt vil du også ete meir sesongbasert, då sesongvarene ofte er fri for emballasje. Begynn i det små med å velje ein eller to lausvektsvarer neste gong du går i butikken. Etter kvart vil dei emballasjefrie alternativa bli meir synlege for deg når du går i butikken.

Når du laga maten du et frå grunnen av, veit du i mykje større grad kva du et, enn når du kjøper prosesserte matvarer. Personleg har eg også funne stor glede i vente på vårsalaten, bærsesongen eller eplesesongen. I ei tid der ein ikkje må vente på noko, er det faktisk litt fint å vente på noko ein kan glede seg over.

elliot-banks-1178856-unsplash.jpg
Foto: Elliot Banks. Dei ulike eplesortane har noko ulik sesong. Sjå oversikt her.

Ta med eiga flaske

Grønare kvardag oppfordra i juli 2017 lesarane til å kutte plastflaska, og det blei oppmuntra til å bytte ut kjøpevatn med ei gjenbruksflaske som ein fylle på vatn med sjølv. I følgje The Guardian kjøpast det kvart minutt ein million plastflasker globalt. I Norge har dei fleste av oss godt vatn i springen. Ved å ta med eiga flaske drikk du når du er tørst, og blir mindre freista til å kjøpe usunne leskedrikkar.  Det er økonomisk, bra for helsa og bra for miljøet.

Få orden

Forbruk er i stor grad ein del av liva våre, men mykje av det vi kjøper og tek med oss inn i heimen vår er meir i vegen enn til nytte. Ved å bli bevisst på forbruksvanar og gå gjennom heimen din, kan du få eit ordenssystem som du klare å følgje.

Du har kanskje allereie høyrt om KonMari  som er eit konsept utvikla av «rydde-eksperten» Marie Kondo, no aktuell med ny serie på Netflix. KonMari handla om å forenkle og organisere heimen din, slik at du aldri treng å gjere det igjen. Tankesettet har fleire parallellar til Zero Waste-livsstilen, der ein for eksempel reflektera over livsløpet til alt ein tek med seg inn i heimen. Ved å organisere og redusere forbruksmateriell i heimen, bruka ein mindre tid på å rydde, ein har oversikt over kvar ting er. Det er økonomisk fordi ein kjøper mindre og kanskje det også kan gje deg inntekter ved å selje ting du ikkje treng, eller leige ut ting du brukar sjeldan på f.eks. leieting.no.

For inspirasjon kan du lese meir om korleis du kan redusere forbruksartiklar og spare pengar ved å følgje desse postane; Korleis få eit Zero Waste-kjøkken , Zero Waste-bad   og ein artikkel om dei fem R’ane som Zero Waste bygge på.

Lat deg inspirere av dokumentaren – Minimalism: A Documentary About the Important Things

Få betre økonomi/ spare pengar

Mange trur at det å legge om til ein Zero Waste-livsstil er kostbart, men dette stemmer ikkje. Det å ta avstand frå ting ein ikkje treng er punkt 1 når ein snakka om Zero Waste. Det å for eksempel la vere å kjøpe take-away kaffi, for å heller å drikke ein kopp på jobb. Det å heller kjøpe brukt enn å kjøpe nytt, eller å bytte ut forbruksartiklar med gjenbruksartiklar, vil over tid spare deg for mykje pengar. Nokre kafear gjev også rabatt dersom du tek med eigen emballasje, som for eksempel Godt Brød, Nord Bakeri, Stockfleths, Starbucks og Dromedar Kaffebar.

På same måte som at det er dei små tinga i kvardagen som gjer at kvar og ein av oss i snitt kastar 433 kilo avfall i året, er mykje av det vi bruka pengar på også små ting som vi i liten grad vil sakne om vi reduserte eller kutta det ut.

Fem enkle tips for å spare pengar

  1. Kjøp brukt – Psykologisk forelding føre til at nye varer fell i pris om lag det sekundet du tek det med deg inn i heime din. Det betyr at kjøpar nr. 2 kan gjere eit godt kjøp. Prisen frå kjøpar 2 til kjøpar 3 er relativt lik, for eksempel på Finn.no.
  2. Et opp maten – Mykje av pengane våre kastar vi rett i søppla, i form av mat. Til og med Opra Winfrey har uttalt seg om dette. I Norge har vi fleire flinke folk og organisasjonar som frontar dette, som Spis Opp Maten drifta av Mette Havre.
  3. Kjøpestopp – Mange av tinga vi har i heimen har vi for mykje av. Ha kjøpestopp på det du har for mykje av, til du har brukt opp det du har. Allier deg gjerne med ein venn, kollega eller familie og gjer det til ein konkurranse.
  4. Kjøp nytt når du har seld noko av tilsvarande verdi – Psykologisk sett er det vanskeleg for oss menneske å gje slepp på noko vi allereie har, i bytte med noko nytt. Det kan gje deg ein ekstra tenkepause, og spare deg for spontankjøp.
  5. Lag dine eigne hygieneprodukt – Enkle ingrediensar som natron, kokosolje, olivenolje og bivoks kan bli med å erstatte om lag alle dine vanlege hygieneprodukt. Det er utruleg økonomisk og du har full kontroll på kva du puttar i og på kroppen din. Her finn du oppskrifter på skrubb, såpe til hud og hår, fuktbardeodorantansiktsolje, leppepomade, skjegg og hårpommade og tannkrem. Fleire av desse oppskriftene tek under fem minuttar å lage, og f.eks såpeoppskrifta held deg med såpe opp mot eit år.

Hugs at det er viktigare med progresjon enn perfeksjon! Sett heller små, realistiske mål enn store, ambisiøse mål. Då er det lettare å lykkast. Ynskjer deg eit riktig godt nytt år!Takk for at du les Grønare kvardag.

Foto: Sharon Christina Rørvik.

Denne posten er laga med støtte frå Patreon-støttarane, Kristoffer, Martin, Synnøve. Siri, Therese, Solhild, Taryn, Rakel, Kristin og Ida. Takk for dykkar bidrag! Dykkar bidrag gjer det mogeleg for Grønare kvardag å vekse. Støtt gjerne Grønare kvardag på Patreon du også. Di støtte betyr mykje!

Toppfoto: Mi Pham

Kristines grøne julegåvetips

Personleg er eg stor fan av å kjøpe opplevingar som gåver, men det er ikkje alltid det passar. Her er seks enkle tips til julegåver i Zero Waste-ånd.

Tøyposar til lausvektsvarer

Små tøyposar kan brukast til lausvektsvarer når ein for eksempel skal kjøpe mat. Dei fleste daglegvarebutikk har meir lausvektsvarer enn ein skulle tru, og då passar desse posane fint. Dei er med på å eliminere bruken av unødvendig emballasje, samtidig som dei er med på å spare plass i søppla eller resirkuleringa. Du kan også enkelt lage dei sjølv, om du føretrekk det.

Ein god start til nokon som er ferske på Zero Waste er ein liten, tett pose som kan brukast til nøtter, dadlar, løk, ingæfer, godteri eller liknande. Og ein stor pose som kan brukast til frukt og grønt som ein gjerne kjøper større kvantum av, som appelsin eller eple.

Kvifor kjøpe tøypose?

Vi nordmenn kastar i snitt 433 kilo avfall i året. Det er dei små tinga i kvardagens som til saman utgjer dette talet. Det å bruke eigne posar er difor ein av fleire gode tiltak for å redusere sitt eige avfall. Kanskje du eller mottakaren av gåva igjen inspirera andre?

Pris: 35-95 per stk.

Kvar:  Zero Waste-butikkar, utvalde Bunnpris-butikkar, utvalde helsekostbutikkar.

Dersom du ynskjer å kjøpe dei på nett finn du det her.

Dersom du bur i Bergen anbefala eg posane til Reindyrka. Dei er sydd av attføringsbedrifta ALF og posane er laga av resirkulert tekstil. Då støttar du to gode saker i ein.

DSCF1635
Foto: Kristine Ullaland. Tøyposar som dette passa fint til frukt og råvarer som ein kjøper i større kvantum. For eksempel eple og appelsin.

Bakematte i silikon

Bakematte i silikon passar for dei som ynskjer å redusere forbruksartiklar på kjøkkenet. Bakematta kan brukast opp til 220 grader og ned mot -20 grader.

Kvifor bruke bakematte i silikon i staden for bakepapir?

Mat og bakepapir er ofte satt inn med fluorkarbon fordi det fråstøytte veske frå maten. Fluor er giftig både for oss og naturen vi omgjev oss med (sjå svanemerka bakepapir her). I følgje testar gjort av Nordisk råd kan fluoren smitte over frå papiret til maten den er i kontakt med. Myndigheitene kan per dags dato krevje å få sjå bevis på at kjemikaliane dei nyttar i bakepapir og andre forbruksartiklar som take-away-emballasje ikkje inneheld helseskadelege kjemikaliar. Dessverre gjeld denne ordninga berre for europeiske produsentar, og ikkje produsentar utanfor Europa.

Pris: 120,- (Jernia)

Kvar: Butikkar som sel kjøkkenartiklar.

NB. Sjå at matta er laga av silikon før du kjøper den.

Det er per dags dato ingen i Norge som resirkulera silikon. Nokre aktørar, som Agent M, tek i mot retur av silikon og sende det til USA når dei har samla opp stort nok volum. Les meir om korleis aktørar i USA resirkulera silikon her.

Jul_Jernia_Beeorganic.jpg
Foto: Produktillustrasjon frå leverandørane. Til venstre: drikkeflaske til småborn frå Bee Eco. Til høgre: Bakematte frå Jernia.

Drikkeflaske til born

Har du born på gåvelista di kan ei drikkeflaske i stål vere tingen. Clean Kanteen sine to flasker i størrelsar. 148 ml og 266 ml er fine flasker med tut i medisinsk silikon og er fri for uønska kjemikalier som BPA. Denne kan byttast ut etter kvart som barnet veks. Flaska er lett å halde og toler å bli kasta i bakken. Spesielt den minste flaska er lett å halde for små born og den er lett å reingjere.

Pris: Frå 209

Kvar: Bee Organic (nett). Fat og Fe i Oslo (Sagene) føre også denne. Tips gjerne om du veit om andre butikkar som sel denne.

Barberhøvel

I følgje EPA (Environmental Protection Agency) blir det kasta amerikanarane 2 milliardar barberhøvlar kvart år. USA har eit høgare forbruk en oss i Norge, men vi ligg ikkje langt bak, og det er naturleg å forvente at talet barberhøvlar som blir kasta årleg i Norge også er høgt. Ved å gå over til ein Safety Razor redusera du avfallet og dersom du kjøper ein høvel i metall, kan heile barberhøvelen resirkulerast når den ein gong ikkje lenger kan brukast. Barberblada er også svært rimelege samanlikna med vanlege barberblad. Du kan lese meir om Safety Razor her.

Pris: Brukt frå 150. Ny: Rundt 380 og oppover. Pris per blad 5-10 kr.

Kvar: Dei fleste barbersjappene sel barberhøvlar. Fleire butikkar med miljøfokus sel også dette. Om du vil kjøpe det på nett finn du det her.

NB. Hugs å gje beskjed om kva hud mottakaren av gåva har. Det er stor forskjell på blader til ein kvinnelegg, ein ung man som nett har begynt å barbere seg, og ein eldre mann som har barbert seg heile livet.

HFM
Safety Razor til høgre og barberkniv for dei meir avanserte til høgre. Bilde tatt på Bergen Barberstue som føre både Safety Razor og barberblad. Foto: Kristine Ullaland

Emballasjefri sjampo/ dusjsåpe og deodorant

Forbruksartiklar som sjampo, balsam, dusjsåpe og deodorant er klassikarar til folk ein er litt usikker på kva ein skal kjøpe til. Dette kan kjøpast emballasjefritt på fleire kosthaldsbutikkar, Zero Waste-butikkar og butikkar som Lush. Lush finn du i dei fleste storbyar. Dei tilbyr det meste av hygieneartiklar i lausvekt. Dette er produkt som passar personar som i dag brukar vanlege hygieneprodukt og er vande med parfymerte produkt, men ynskjer å redusere emballasje. Dei produkta som kjem i emballasje kan ein ta med tilbake til butikken, og så resirkulera Lush emballasjen. Lush er også ein aktør som er flinke på å bruke resirkulert plast i sin emballasje.

Pris: Frå 50 kr og oppover. Mange av produkta seljast i lausvekt og du kan då få mengde etter budsjett.

matthew-tkocz-422655-unsplash
Foto: Matthew Tkocz.

Kvar: Lush finn du i Oslo, Trondheim og Bergen. Dei har og utsal på nett.

Dersom du uansett må bestille på nett anbefala eg å sjekke ut Margrete. Ho føre milde produkt med fokus på miljø og emballasje.

Bokashikompost

Den urbane fermenteringskomposten bokashi har tatt Norge med storm. Grunnen til det er at den er billig samanlikna med dei tradisjonelle varm- og kaldkompostane vi har hatt i Norge, og fordi dei er lette å bruke. Bokashikompost treng liten plass og luktar lite. Du kan lese meir om kompostmetoden her.

Pris: Frå 999

Kvar: Her får du kjøpt bokashi i ditt nærområde.

Dersom du må kjøpe på nett finn du det her.

NB. Fleire kommunar tilbakebetalar utlegg for kompost med opp til 1000 kr. Dersom du gjev kvitteringa med gåva, kan mottakaren sjølv søke om å få tilbakebetalt for utlegget. 1000 kr og ein ny kompost er jo ei råflott gåve.

Lag Bokashi av kebabemballasje_Grønare kvardag_Zero Waste_
Dersom du ynskjer å gje nokon ein bokashikompost i gåve, men ikkje har budsjett til å kjøpe den, kan du lage det sjølv. Bøttene på bilde har eg fått gratis frå ein kebab-butikk. Dei passar fint under vasken.

Hugs at det mest miljøvennlege er å støtte din lokale butikk heller enn å handle på nett.

Har venene dine alt? Støtt gjerne Grønare kvardag på Vipps nr. 541618 eller folkefinansieringskanalen Patreon. For å få tilsendt ein pdf som du kan sende til den du har donert for, skriv inn mailen din i kommentarfeltet med merknad JULEGÅVE og namn på mottakaren av gåva. Ditt bidrag er viktig for at Grønare kvardag kan vekse i tråd med verdiane sida er bygd på. Grønare kvardag er fri for betalt reklame.

Toppfoto: Monika Stawowy

Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag, og Patreon-støttarane, Kristoffer, Martin, Synnøve. Silje, Siri, Therese, Solhild, Taryn, Rakel, Kristin og Ida. Takk for dykkar bidrag! Dykkar bidrag gjer det mogeleg for Grønare kvardag å vekse.

Ynskjer deg og dine ei riktig god førjulstid!

Les også: Emballasjefrie julegåver og opplevingar som gåve.

 

Å skape ein god forbrukar – historia om oss

Av og til føle eg på eit behov for å «fornye meg» utan at eg eigentleg har nokon grunn til det. Det fekk meg til å undre meg over kva dette kjem av. Blitt sånn eller født sånn, ville kanskje Harald Eia spurd. Kva er det som gjer at eg har eit behov for å kjøpe nye ting, sjølv om det eg har er i god stand? Då kom eg over omgrep som psykologisk forelding.

Det er ingen tvil om at dersom ein ynskjer å redusere avfall og svinn, er det å kjøpe mindre noko av det viktigaste ein kan gjere. Å velje brukt over nytt. Kvalitet over kvantitet. I følgje forsking.no kjem heile 60 til 80 prosent av miljøpåverkingane på planeten frå hushaldets forbruk. 80 prosent av dette er indirekte påverking, i forbindelse med produksjon av varene vi kjøper.

Det er litt rart å tenke på at når besteforeldra mine var unge, var det utenkeleg å kjøpe noko ein ikkje trong. Slik er det ikkje lenger. Ut i frå forbruket vi har i dag, vil vi som enkeltpersonar bruke 1,2 tonn kle, 5,5 tonn møblar, 890 kilo hud- og hårprodukt, 280 kilo sko og støvlar. 114 kilo vesker og koffertar, 69 jakker, 42 mobiltelefonar og 17 TV-ar i følgje tal frå FIVH (2017).

ivana-cajina-398574-unsplash-2073716556-1542900961565.jpg
Mobiltelefonen har blitt ein stor del av kvardagen til mange av oss. I følge FIVH vil vi i snitt bruke 42 mobiltelefonar i løp av ei livstid. Foto: Ivana Cajina

Om lysta til å kjøpe

Å skape ein god forbrukar – historia om oss

Det var uro i etterkrigstida for økonomien som låg brakk. Korleis skape økonomisk vekst? Samfunnsøkonomen Victor Lebow visste råd! Nemleg ved å gjere forbruk til ein livsstil, det å kjøpe til eit ritual, noko vi gjorde, ikkje fordi vi måtte men fordi vi hadde lyst.

Planen var å stimulere oss til å bli gode forbrukarar. Grunnen til at han såg behov for dette var at den enormt produktive produksjonen frå amerikanske fabrikkar, ville krevje at vi kjøpte meir en vi trengte for at desse fabrikkane skulle oppnå vekst. For å få dette til måtte forbruk bli ein livsstil. Men korleis få folk til å bruke pengar og tid på å kjøpe nye ting ein eigentleg ikkje treng?

Lebow meinte at dette kunne ein få til ved å gjere konsum til eit mål for sosial status, sosial aksept og prestisje. I følgje Lebow ville eit sterkare press på individet, altså oss, til å søke tryggheit og komfort i sosiale standarar, framkalle eit sterkare ynskje hos oss til å uttrykke individualitet i kva mat vi et, kva bil vi køyrer, kva og korleis heim vi har, hobbyar, klede osv.

Hans formål var at vi skulle ete, drikke, kle, køyre, generelt leve meir komplisert, og på den måten bevege oss mot ein kostbar forbrukslivsstil. Dersom du tek eit blikk utover der du måtte sitte nett no, vil du mest truleg sjå resultatet av nettopp dette Lebow snakka om. Dette er realiteten i dagens samfunn.

Fleire trudde berre for nokre år sidan at for eksempel marknaden for mobiltelefonar var metta. Dei fleste i den globale middelklassen hadde jo tross alt allereie kjøpt telefon, og desse mobiltelefonane varte jo i ein evigheit. Korleis få folk til å kjøpe ny mobil da?

clem-onojeghuo-289491-unsplash
Foto: Clem Unejego

Planlagt forelding – Det er ikkje berre noko du føler, ting var betre før

Då eg var lita var det mykje snakk om ei lyspære som hadde vore over låven heime. Den var etter det som er opplyst svært gammal, før den til slutt ikkje lyste meir. Kjeldene hevda ulike tal, men alle var einige om at denne lyspæra hadde vart i vertfall femti år, kanskje til og med hundre. Kven veit. I dag er det få ting som vare 50 år. Eller take-away-emballasje blir ironisk nok ganske gamal, sjølv om den er laga for å brukast berre nokre få minuttar, i beste fall timar.

Det blei oppfatta som eit problem at tinga våre varte for lenge, for då kjøpte vi ikkje nye ting. Planlagt forelding gjorde noko med dette. Ved å bygge inn eigenskapar og mekanismar i produktet som med hensikt skulle forkorte produktet sitt livsløp. På den måten blei vi tvungne til å kjøpe nye produkt. Det finst mange døme på dette. Gjenstandar og idear som vare lenge er uheldig for dagens økonomiske modell, for det er ingen ting som bidrar til rask økonomisk vekst som høgt, og helst aukande forbruk.

Å kjøpe nok varer – den skapte etterspørselen

Alt var ikkje betre før, men tinga våre varte utvilsamt lengre. I følgje magasinet «Good housewife» (1950) kunne ein for eksempel taue fly med gamle nylonstrømper  eller beundre lyspære som hadde virka i 50, 80 eller 100 år. Slikt er sjeldan i dag.

Det finst fleire former for planlagt forelding; Teknisk forelding, systemisk forelding, opplyst forelding, forelding ved uttømming og stilforelding (psykologisk forelding). Mannen som først brukte omgrepet, Bernhard London, hadde eit liknande utgangspunkt som Victor Lebow, nemleg «halde økonomien i gang. Vi klarte nemleg ikkje å kjøpe nok varer, samanlikna med produksjonen til dei nye fabrikkane.

Den naturlege løysinga til London var då ikkje å sjå dette som eit teikn på at det ikkje var ein marknad for desse nye produkta, men gjekk heller for alternativ to: å skape ein marknad.

anna-utochkina-672220-unsplash.jpg
Foto: Anna Utochkina

Psykologisk forelding var spesielt interessant, for korleis skulle dei få oss til å kjøpe varer som vi eigentleg ikkje trong? I følgje den kanadiske forfattaren Giles Slade, fann dei løysinga på problemet ved å fokusere på eit vidt spekter av produksjon-strategiar. Dette inkluderte alt frå merkevarebygging, til emballasje og utvikling av bruk-og-kast-produkt, for kontinuerleg å endre stilen av gjenbruksartiklar slik at dei til slutt blei psykologisk forelda. Trendar innan kle, sminke og sko er eit godt døme på dette. Vi nordmenn har i snitt 359 plagg kvar, og er stadig ute etter å «fornye oss».

Etter å ha lest meg opp på planlagt forelding og stilforelding er det lett å dra tankane mot omgrepet eg høyrer frå ei tid til ein anna – om å føle seg «utdatert». Avfall og forbruksforskar Ingun Grimstad Klepp, har sett på kva som er bakgrunnen for at kvinner kvittar seg med kle. Kleda forvandlast til søppel ca. tre år etter siste gang det blei brukt. Kvifor kleda ende opp som søppel, eller filler, har ikkje kvinnene Klepp intervjua noko godt svar på.

Argument: Forbrukaren er smarte og tek difor smarte forbruksval

Når nokon, frå ei til anna vågar å røyse seg og protestere mot marknadskreftene får dei ofte til motsvar at seljarane har tillit til at forbrukarane er smarte nok til å velje riktig. Med det meinast det for eksempel at vi er salige og har sjølvkontroll og dermed ikkje badar i sjokolade eller fråtsar i kva no som måtte vere vanskeleg å stå i mot (som ikkje er bra for oss). Problemet er berre at vi ofte slit med å ta gode forbruksval.

Ein av grunnane til at det er vanskeleg for oss å ta gode forbruksval er at produkta vi kjøper er blitt so avansert at til og med personar med relevant utdanning slit med å velje riktig. Vi blir presentert ulike differensieringar for produkt, merkevare, pris og modellar. Etter ein samanlikning av alle desse står vi gjerne som nokre store spørsmålsteikn og lure på kva differensiering eigentleg er for noko, og sidan vi har litt dårleg tid vel vi gjerne den med fin farge.

Dei ulike forbruksvala tilbyr gjerne ulike avslag eller spesielle tilbod, og det er vanskeleg å skilje forskjellige produkt frå kvarandre. Det gjer gjerne til at overflatiske ting som farge og fasong blir avgjerande for vala vi tek.

christian-fregnan-592945-unsplash
Foto: Christian Fregnan.

Som born hugsa eg godt når foreldra mine kjøpe meg ein sykkel, og eg fekk velje sjølv. Det var stort! Eg gjekk for den billigaste av dei alle, som i dette tilfellet også var av låg kvalitet. Dette fordi sykkelen nettopp var fin i fargen, mørk raud, og fordi naboen min som eg såg opp til, hadde ein sykkel i ein slik farge. Eg var riktig nok eit born, men valet kunne like gjerne ha blitt tatt av ein vaksen. Eg blei svært god på å reparere sykkel i den perioden.

Vi er avhengige av å bli fortald eller lese oss opp på kva som er det riktige valet når vi skal kjøpe noko nytt. Kven som er avsendar og formidlar av informasjonen vi vurdera, vil påverke kva informasjon vi får og kva informasjon vi ikkje får. Det føre ofte til at vi kjøper det dyraste alternativet, sånn for å vere sikker. Vi har jo råd.

Forbruk er kort sagt samansatt, og du står ikkje aleine med «skulda» om du kjem ut frå ein butikk med ting du ikkje ein gang hadde tenkt å kjøpe, eller føle på kroppen at du treng å kjøpe deg noko nytt. Det er jo ikkje so veldig rart eigentleg, for vi blir jo stadig fortalt at vi ikkje er gode nok som vi er. Og det er nokon som tener gode penger på vår usikkerheit og ynskje om å passe inn.

Dersom du skal på sal vil eg anbefale deg å skrive ned det du skal kjøpe på førehand. Det er lett å la seg rive med av «gode tilbod», men dersom du ender opp med kle som ikkje passar skikkeleg, eller ein automatisk visp som du aldri kjem til å bruke, er det ikkje billig eller miljøvennleg, og det tek opp unødvendig plass i heimen din.

Sjå gjerne «Story of Stuff» sin video om endring, som tek føre seg oss som innbyggarar og korleis vi kan påverke og utfordre etablerte rammer i samfunnet vi er ein del av.

Toppfoto: Pier Francesco

Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag, og Patreon-støttarane, Kristoffer, Martin, Silje, Synnøve. Siri, Therese, Solhild, Taryn, Rakel og Kristin. Takk for dykkar bidrag! Dykkar bidrag gjer det mogeleg for Grønare kvardag å vekse.

Ynskjer du å støtte Grønare kvardag, som er fri for betalt reklame? Støtt eller bli medlem gjennom folkefinansieringsportalen Patreon.

 

Lag din eigen skjegg- og hårpomade

Visste du at skjeggpomaden og hårpomaden din enkelt kan byttast ut med ein heimelaga variant beståande av to ingrediensar? So enkelt kan det gjerast.

Skjeggpomaden er dryg i bruk, og den kan brukast til å temme lett uregjerlege hår på hovudet, so vel som i fjeset.

Som born drøymde eg faktisk om å få skjegg, slik at eg kunne løfte vekter med skjegget og sette verdsrekord. Det var ein av dei bragdene eg synst skilte seg ut då eg bladde gjennom Guinness rekordboka vi hadde heime, og tenkte for meg sjølv at ja, dette er noko for meg. Eg er litt usikker kva denne draumen kom av, då den må seiast å vere ganske ukonvensjonell. Kanskje det var fordi eg berre hadde brør?

Som vaksen kvinne synst eg det er heilt greitt å ikkje ha skjegg, men dersom eg hadde hatt skjegg, hadde eg nok brukt denne skjeggpomaden.

Ingrediensar

8 ss bivoks

8 ss kokosolje

1-8 dråpa eterisk olje (valfritt)

1 boks til pomaden

Alternativt – 1 del bivoks + 1 del kokosolje

Framgangsmåte

På same måte som når ein laga leppepomade, bivokspapir, skopuss eller andre oppskrifter med bivoks, må ein bruke vassbad for å smelte bivoksen. Varm opp ei kjele med vatn. Sett ei skål opp i kjelen slik at varmen frå vatnet varma opp skåla, som igjen føre til at bivoksen smelte. Bivoks kan vere vanskeleg å vaske av. Tenk difor gjennom kva utstyr du brukar når du lagar skjeggpomade, og vask utstyret i varmt vatn med ein gong du er ferdig.

Når bivoksen har smelta, bland inn kokosoljen og eteriske oljer (valfritt). Eteriske oljer av lavendel, furunål, sedertre (ofte merka cedarwood), peparmynte og bergamott er mykje brukt til skjegg. Ein dråpe gjev mykje duft, so ta heller få dråpar først, og rør inn meir dersom det er behov for det.

Spør gjerne din lokale forhandlar om råd dersom du er usikker kva eteriske olje som passa til deg, eller den som skal bruke pomaden.

Skjeggpomade_Grønarekvardag2_ed
Blandinga blir kvit når den stivnar. Her ser du den i eit marmeladeglas (ca. 30 ml). Det kan vere lurt å lage små porsjonar om gangen, slik at du får brukt opp alt før den blir dårleg. Det er også praktisk å porsjonere pomaden i små behaldarar på reise. Foto: Kristine Ullaland

Når du har rørt saman ingrediensane kan du helle over blandinga i boksen du skal oppbevare skjeggpomaden. Pomaden vil bli stiv so med mindre du bur i eit svært varmt klima, skal den ikkje smelte.

Haldbarheit: 6-9 månadar

Korleis bruke skjeggpomaden

Bruk fingeren til å ta ut ein klump på størrelse med ei ert og gni pomaden i hendene, før du stryke det over skjegget. Pomaden har lett hold og kan også brukast til å temme uregjerleg hår for skandinavisk hår. Dersom du ynskjer sterkare hold kan du auke mengda bivoks i oppskrifta.

Forhandlarar av ingrediensane

Bivoks – Kjøp det på din lokale helsekost. Nokre hobbybutikkar har også bivoks.

Kokosolje – Velassorterte daglegvarebutikkar sel kokosolje, so vel som Zero Waste-butikkar og helsekostbutikkar.

Eteriske oljer –  Lavendel, furunål, sedertre, pepermynte og bergamot får ein kjøpt på helsekostbutikkar. Forhøyr deg gjerne med legen din i forkant ang. bruk.

chuttersnap-185061-unsplash
Eteriske oljer av sedertre eller furunål gjev skjeggpomaden ei lukt av skog. Foto: Cuttersnap

Boks til skjeggpomaden – Sjå først kva du har heime. For eksempel passa boksen til Define Molding Clay i metall, fint til gjenbruk. Det same gjeld mange av dei mest vanlege voksbehaldarane for menn. Dersom du ikkje har, eller ikkje ynskjer å bruke ein behaldar du har heime, har fleire hobbybutikkar dette. Om du kjøpe det på nett kan du f.eks. kjøpe det her.

Når du laga produkt sjølv er det ofte lurt å velje lystette behaldarar eller mørke behaldarar, over gjennomsiktige behaldarar. Det forlenge haldbarheita. Eventuelt velgje små behaldarar og oppbevare den i eit skap, for eksempel på badet.

Som med alle hygieneartiklar anbefalast det å vere rein på hendene før bruk.

HFM
Safety razor får du kjøpt på Zero Waste-butikkar og dei fleste barbershops. Der finn du også eit godt utval av barberblad, tilpassa din hudtype. Foto: Kristine Ullaland

November- Movember: Sidan 2003 har menn og kvinner satt søkelys på prostatakreft, testikkelkreft og psykisk helse hos menn, gjennom den årlege kampanjen movember. Nokon spara ut ansiktshår medan andre går eller spring til inntekt for forsking og støtteprogram. Ynskjer du å lære meir om prostata- og testikkelkreft eller om menn si psykiske helse, anbefalast movember si nettside, som har mykje god informasjon.

Tips til vidare skjeggrelatert lesing: For deg som ynskjer ein Zero Waste-barberhøvel, anbefalast safety razor, som er ein barberhøvel som mest truleg vil vare livet ut. Det er også svært billig med nye barberblad, der prisen ligg på 5-10 kr per blad, i motsetning til kommersielle blad der prisen gjerne er 150 for ein pakke med fem blad. Barberhøvelen er ei fin gåve enten til farsdag, bursdag eller jul, og den tek seg godt ut på baderomshylla. Du kan lese meir om safety razor her.

Toppfoto: Allef Vinicius

Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag, og Patreon-støttarane, Kristoffer, Martin, Silje og Synnøve. Takk for dykkar bidrag! Dykkar bidrag gjer det mogeleg for Grønare kvardag å vekse.

Ynskjer du å støtte Grønare kvardag, som er fri for betalt reklame? Støtt eller bli medlem gjennom folkefinansieringsportalen Patreon.

 

Lag din eigen leppepomade

Ynskjer du å lage verdas mest populære skjønnheitsprodukt heime? Det er lettare enn du trur og mange av ingrediensane har du kanskje allereie? Dersom du ikkje er klar for å lage din eigen leppepomade finn du tre alternative tips nederst i saka.

Då eg gjekk på barneskule brukte vi mykje leppepomade. Vi hadde gjerne ein favoritt som vi sendte rundt i klasserommet, og eg hugsa godt den søte lukta og følelsen av å ha eit tjukt, glinsande lag av leppepomade på leppene. Læraren greip til slutt inn og tok i frå oss leppepomaden. Han hevda at vi ville øydelegge den naturlege fettbalansen i leppene våre om vi fortsette slik. Med den høge respekten for autoritetar som vi hadde, slutta vi (for ein periode).

Då eg i vaksen alder skulle finne heimelaga alternativ til mine gamle favorittar, var det ikkje berre lett å finne ei oppskrift som kunne erstatte desse. Det lettaste var å kutte ned på bruken. Likevel er det i nokon korte periodar greit å ha ein leppomade på lur. Då er sjokolade og peppermyntebalsamen heilt super. Den kan minne litt om Eos sin lib balm sweet mint eller Carmex (denne blei merka som allergiframkallande av Forbrukerrådet i 2015).

Det som er so fint med å lage sine eigne produkt, er at ein kan justere ingrediensane og eventuelt essensielle oljer etter kva ein sjølv ynskjer. Ein veit også kva ein smøre med huda når ein laga deet sjølv. Huda er vårt største organ, og ein god peikefingerrelgel er å velje ingrediensar til huda som du ville ha putta i munnen (eller i hvert fall kunne putta i munnen).

juan-gomez-685967-unsplash.jpg
Ingrediensar som olivenolje, kakao, og mandelolje er for mange matvarer ein allereie har på kjøkkenet. Bruk det i leppepommaden også. Foto: Juan Gomez

Verdas mest populære skjønnheitsprodukt

Visste du forresten at leppepomade er det mest populære skjønnheitsproduktet på marknaden? Nokon hevda at det ikkje berre er populært fordi det er eit godt produkt, men fordi det er vanedannande. Faktisk har nokon opplevd leppepomade so vanedannande at det i 1995 blei oppretta eit 12-steg-program, inspirert av opplegget til anonyme alkoholikarar. Det kan ved første augekast sjå ut som det er ironisk, men det er eit seriøst tilbod – dersom du skulle ha behov.

Leppepomader kan innehalde uheldige kjemikalier

Forbrukarombodet skapte overskrifter i 2016 då dei publiserte ein artikkel der dei hevda at fire av fem leppepomadar  kunne vere farlege. Ein test av 50 leppepomadar viste at heile 40 av desse leppomadane inneheld stoffar som kan vere skadelege.

Desse stoffa ville truleg ikkje gjort noko risiko dersom vi berre fekk dei i oss frå eit produkt. Dessverre finn ein mange av desse stoffa i fleire kosmetikk og hygieneprodukt, som for eksempel deodorantar, hårprodukt og hudkremar, som den jamne nordmann brukar til dagen. I følge The Guardian smøre kvinner i snitt på seg 168 kjemikalier  dagleg.

joshua-rawson-harris-602330-unsplash.jpg

Foto: Joashua Rawson-Harris.

Forbrukarrådet sin app; Hormonsjekk, som gav oversikt deg innhaldet til millionar av kosmetikk- og hudpleieprodukt berre ved å skanne strekkoden er dessverre lagt ned. Det beste alternativet er no å sjå etter svanemerket eller lese seg opp.

Alternativ, gjere det sjølv.

Sjokolade og peppermyntebalsam

Denne leppebalsamen er nærande og gjev matte lepper.

Ingrediensar

3 ss. Bivoks (lett pakka)

3 ss. Mandelolje eller olivenolje

1 ts. Rein kakao

1/2  ts. Honning

12-15 dråpa peppermynteolje (essensiell olje)

1/8 ts. Vitamin E / Hvetekimsolje

1 boks til leppepomaden.

Leppepommade_lepsyl_grønare kvardag.JPG
Sjå gjerne heime kva du har som kan brukast som emballasje. Ein tom pastillboks i metall, eit lite glas med lokk eller ein tom leppomadeboks fungera supert. Hugs å kok behaldaren før bruk. Unngå plastemballasje då den som oftast ikkje toler koking. Sjølv har eg brukt eit glas med marmelade som eg kjøpte på Lerøy eller Spar. Foto: Kristine Ullaland

Framgangsmåte

Legg bivoksen i eit glas eller ei skål som du kan sette i vassbad. Det gjer du ved å varme opp vatn i ein kjele og sette oppi skåla slik at varmen frå vatnet varma skåla slik at bivoksen smelta. Dette må gjerast på lav varme. Hugs at bivoksen kan sette merke, so ikkje bruk noko som er vanskeleg å vaske eller som du er redd for.

Når bivoksen har smelta, blanda du inn oljen (mandelolje eller olivenolje) og rører til alt er blanda godt saman.

Fjern blandinga frå vassbadet og rør inn kakaopulveret. La blandinga kjøle seg litt ned (men ikkje vent for lenge, då blir den stiv).

Bland inn honning, essensielle oljer og hvetekimsolje (eventuelt rein vitamin E).

kelly-sikkema-475112-unsplash
Foto: Kelly Sikkema. Essesielle oljer fås på glas hos din lokale kosholdsbutikk.

Hell blandinga over i eit reint glas eller anna passande behaldar for leppebalsamen. Kanskje du kan gjenbruka ein leppepomade som du har frå før? Pass i så fall på at den er reingjort skikkeleg slik at det ikkje blir noko uønskt bakterievekst i leppepomaden. Dette kan du gjere ved å koke glaset/ boksen før du helle over leppepomaden.

La leppepomaden kjøle seg ned, og den vil då stivne. Den er no klar for bruk.

Haldbarheit: 6-9 månadar

Forhandlarar av ingrediensane

Honning – Det finn du på dei fleste butikkar. Det er mange lokale birøktarar, og dette er ofte honning av høg kvalitet, so vel gjerne desse. Då støtta du også lokale aktørar i ditt område. Vel gjerne honning som ikkje er behandla over 45 grader. Desse skal ha høgare nivå av næring, i følgje lokale birøktarar i Bergen og honningsentralen. Kanskje du til og med kan besøke din lokale birøktar og få honning rett i glaset ditt?

Rein kakao – Helsekostbutikkar og fleire Zero Waste-butikkar.

Mandelolje – Innvandrarbutikkar har dette (almond oil), eller på din lokale helsekostbutikk.

Olivenolje – Kan kjøpast i 4-litersdunk i metall på innvandrerbutikkar, dersom du bruka mykje olivenolje. Mange Zero Waste-butikkar sel også olivenolje på tapp, slik at du kan fylle opp din eigen behaldar. Elles sel alle daglegvarebutikkar olivenolje i glas.

Bivoks – Eg har tidlegare oppfordra deg til å kjøpe bivoks hos din lokale birøktar i oppskrifta på bivokspapir (bee’s wrap), men det er for tida mangel på norsk bivoks. Det nest beste alternativet er å kjøpe dette frå din lokale helsekostbutikk. Eventuelt på nett.

jez-timms-46808-unsplash.jpg
Det er for tida mangel på norsk bivoks, og det er difor vanskeleg å få tak i bivoks lokalt. Foto: Jez Timms

Peppermynteolje – Helsekost

E-vitamin/ Hvetekimsolje – Helsekost

Behaldar – Sjå først kva du har heime. Du har heilt sikkert noko i passande størrelse. Sjølv bruka eg eit glas eg fekk ein marmelade i. Reingjer den godt før bruk.

Ynskjer du ikkje å lage din eigen leppebalsam?

– Då kan dette vere alternativ for deg

3 alternative tips

Lanolin – Dette er fett frå ull, som blir brukt til alt frå såre brystvorter for ammande, til rust på bilar. Det er også bra for tørre vinterlepper. Du får kjøpt lanolin på apoteket. Det kjem ofte i plastemballasje i større kvantum (for eksempel 500 g), men er til gjengjeld svært dryg, haldbar og utan tilsetningsstoff. PS. Det luktar litt sau.

Kvar kan det kjøpast: Apoteket

Vaselin – Som eit petroleumsprodukt er dette ein leppepomade det stridast om, men dersom det er viktig for  deg å unngå plast kan dette vere produktet for deg. Det er likevel viktig å hugse på at plast er leap med vaselin. Du får kjøpt vaselin på dei fleste daglegvarebutikkar og dei er ikkje forsegla med plast slik som du ser med mange hygieneprodukt. Når boksen er tom kan du fylle den med heimelaga leppepomade om du ynskjer.

Kvar kan det kjøpast: Dei fleste daglegvarebutikkar

Sheasmør – Dette kan brukast reint, og er nærande. Sheasmør, som og er kjend som shea butter er laga av nøtter frå det afrikanske treet Shea. Dette er eit vegansk alternativ som ofte blir seld i glas. Det kan også brukast på kroppen ved behov, og minner litt om ein tjukk, feit bodylotion.

Kvar kan det kjøpast: Helsekostbutikkar, Zero Waste-butikkar

dmitry-mashkin-288168-unsplash
Planlegg du ei gåve? Kva med å lage ein heimelaga leppepomade, sukkerskrubb eller såpe?

Toppfoto: Kristine Ullaland

Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag.

Ynskjer du å støtte Grønare kvardag, som er fri for betalt reklame? Snart vil dette bli mogeleg gjennom Patreon.com.

 

Tips som forlenga levetida på kleda dine

I følgje forbruksforskar Ingun Klepp, er folk villige til å betale meir for kleda dersom dei veit at dei vil vare. Men korleis veit vi at det er god kvalitet, og korleis kan vi vedlikehalde kleda? Enkle tips kan forlenge levetida på kleda dine.

Prisen på plagga vi kjøper har også stupt dei siste 20 åra. Dette har gjort kle til ein forbruksvare i større grad en vi har sett tidlegare. Vårt forbruk av klede blitt firedobla sidan 80-tallet og kvar femte plagg blir aldri brukt. Dei mest miljøvennlege kleda er ofte dei du allereie har. Enkle tips og triks kan gje kleda lengre liv og halde seg fine lengre.

Visste du forresten at kle ikkje skal i bosset? Sjå tidlegare post om korleis du kan resirkulere kleda dine.

Reparer kleda dine

Det å sette seg ned for å reparere ein øydelagt knapp eller sy et hol kan vere vanskeleg. Dersom du synst det er vanskeleg å komme i gang, finnast det arrangement rundt om der folk samlast for å reparere ulike ting. Naturvernforbundet har eksempelvis ei oversikt over stader og arrangement rundt om i landet. Makerspace er og noko som byrjar å bli meir vanleg rundt om i landet. Sjå om det er noko slikt i ditt område. Kanskje du har nokon vener eller familiemedlem som kan tenke seg å reparere saman med deg?

Sjå kva som må reparerast: Stryking plagget først

Eg jobba tidlegare på eit asylmottak for einslege mindreårige, og var overraska over kor fine kle dei hadde, sjølv om dei hadde stramt budsjett. Dei fortalde meg at hemmelegheita var å stryke kleda. Det har eg tatt med meg vidare og ser den same forskjellen når eg finn noko på Fretex som ved ein rask tur med strykejernet, (og tipsa under) ser heilt nytt ut. Det er også lettare å sjå hol, lause trådar, ein knapp som manglar, nuppar eller flekkar når ein stryk over kleda først.

clem-onojeghuo-248449-unsplash
Foto: Clem Onojeghu

Hol

Det er typisk at dei kleda du lika best er dei som fortast får hol. Den feilen mange gjer då, er at ein ikkje fiksa hòlet med ein gong, og det blir difor unødvendig stort og vanskeleg å reparere. Små hol eller rifter i klesplagg, kan ein enkelt fikse ved hjelp av nål og tråd. Du treng då ein tråd i same farge og ei lita nål. Merk at dersom du vel bomullstråd vil tråden krympe i vask. Dette betyr ikkje noko om du skal sy ein knapp eller eit lite hol, men dersom du skal sy ei flenge eller eit større hol bør du velje nylon slik at du unngår at tråden snurpa seg etter vask.

Sjå video om korleis du kan fikse hol i dongeribukse her (symaskin). Her finn du video som viser korleis du kan reparere hol i genseren (for hand).

Lause trådar

Fjern lause trådar som heng frå saumen. Plagget ser med ein gong mykje finare ut og dette krev lite innsats. Dersom du har ein sprettekniv er det supert, men det går heilt fint å bruke ei saks også. Det blir ofte lause trådar på knappar. Det kan då vere lurt å gå over med ny tråd dersom knappen begynne å bli laus. Klipp først opp saumen som knappen er festa med, og sy på ny saum. Då blir resultatet mykje finare.

fleur-treurniet-475628-unsplash
Foto: Fleur Treurniet

Kasjmirkam

Kle i ull får ofte nuppar. Plagget ser då med ein gong meir slitt ut. Det ein kan gjere då er å gå over plagget med ein kasjmirkam. Den fungera litt som ein børste, og børsta vekk nuppane. Plagget vil sjå nytt ut etterpå. Dersom det er rein ull som ikkje er behandla med polyester, kan nuppane komposterast. Nokon sverja også til barberhøvelen for å fjerne nuppar, medan andre meina at dette slit unødvendig på ulla og føre til hol. Kasjmirkam får ein ofte kjøpt hos aktørar som sel kle i kasjmir. Eventuelt kan du finne dei på nett. Om du slit med å finne på noko å gjere (eller treng å finne ein aktivitet til borna) kan ein også plukke nuppane for hand.

Elektrisk nuppefjernar

Syntetiske material som eksempelvis bukser i polyester, får ofte nuppar. Det gjer at plagget ser unødvendig slitt ut. Ved å gå over plagget med elektrisk nuppefjernar blir plagget som nytt. Nuppefjernar får ein kjøpt hos fleire av aktørane som sel ull (sjølv om det ikkje er anbefalt å bruke dette på ull) og hos aktørar som Clas Ohlson.

Flekkfjerning

Dersom du har fått ein flekk er det mest effektivt å skylje flekken i kaldt vatn med ein gong. I nokre tilfelle kan det vere nødvendig å legge plagget i kaldt vatn i 30 min for so å vaske plagget. Det finnast mange ulike kjerringråd for korleis ein kan fjerne flekkar, men det som går att i desse råda er at ein må ta det med ein gong. Dersom du ynskjer eit heilt naturleg flekkfjerningsmiddel, er det fleire som sverja til sommiere clay som er ei leire som er effektiv på å løyse opp flekkar av olje, smør og sminke. Eg har ikkje funne denne i Norge, so del gjerne om du kjenner til ein norsk butikk eller forhandlar som føre dette. Zero Waste-butikkar sel flekkfjernar og vaskemiddel i gjenbruksemballasje eller i lausvekt.

dan-gold-544435-unsplash
Foto: Dan Gold

Sjå på vaskerettleiinga

Som born var eg utruleg stolt av mi nye lue. Det var den same som Sporty Spice hadde. Eller ganske lik. Det var godt nok. Den hadde eg fått mykje glede av om eg hadde lest på vaskerettleiinga før eg kasta den i vaskemaskina. Når den kom ut var den so liten at den ville passa eit prematurt barn i bestefall. Det er ein grunn til at kleda kjem med vaskerettleiing, og det er lurt å sjå kva det står på desse. Det er ein praktisk påminning om korleis kleda skal behandlast. Dersom plagget er av ull treng er det ofte nok å lufte plagget for å fjerne lukt.

Vel eit mildt vaskemiddel

Det er lett å velje det vaskemiddelet som dominera butikkhyllene, men det er ikkje nødvendigvis det beste. TV2 hjelper deg testa i 2014 om ull hadde det best med Milo, og kunne ikkje finne noko forskjell på ulla som var vaska med Milo, og ulla som var vaska utan Milo. Det å gå for mindre kommersielle aktørar, krev gjerne litt meir arbeid i starten, men det kan vere verdt å bruke litt tid på. Kleda ligg på huda, og restar frå vaskemiddelet kan vere att i plagget etter vask og gje allergiske reaksjonar. Mange vaskemiddel inneheld for eksempel mykje parfyme. Det er også heldig å ha val av vaskemiddel i bakhovudet dersom ein er opptatt av at vaskevatnet skal ha minst mogeleg miljøpåverknad. Sjå etter miljøsertifiseringar. Eco-cert sertifiseringa betyr at produksjonen er kontrollert frå innhausting til det er nedbrote. Du kan og lage ditt eige vaskemiddel av to ingrediensar. Sjå oppskrift her.

Vask av kle

I følgje forskning vaskar nordmenn med varmare vatn en våre europeiske naboar. Vi vaskar og stadig oftare. Noko av dette kan ha samanheng med at kleda våre i stor grad består av syntetiske materialar. Mange av desse materiala, som eksempelvis polyester, blir raskare lukt av en naturlege material som lin, bomull, ull og silke. Dei moderne vaskemaskinene brukar mindre vatn en dei meir tradisjonelle vaskemaskinene. Det er bra at maskinene bruka mindre vatn, men det føre også til meir slitasje på kleda under vask. Det er difor lurt å unngå unødvendig vask av kleda.

caspar-rubin-37013-unsplash
Foto: Caspar Rubin

Oppbevaring av kle

Oppbevaring av kle er ein kunst, og ikkje ein eigenskap vi naturlegvis er født med. Ein spara seg mykje arbeid om ein heng opp kleda til å tørke på kleshengarar, eller brettar dei saman so snart dei er tørka. Då slepp ein rukkete klede med sur lukt. Ideelt sett bør det vere litt luft I klesskapet, slik at det er lett å ta ut det du skal ha på deg, so vel som å henge på plass det du tek av deg. Korleis kleda dine ser ut gjev utanforståande eit innblikk i korleis du organisera deg heime. Eit organisert klesskap spara deg for tid.

Les rapporten om forbruk av klede i Norge.

Toppfoto: Davod Lezcano

Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag.

Ynskjer du å støtte Grønare kvardag, som er fri for betalt reklame? Snart vil dette bli mogeleg gjennom Patreon.com.

Zero Waste-festival

Sommaren er høgtid for festivalar, og festivalsesongen er allereie godt i gang. Sjølv om det genererast store mengder avfall på slike hendingar, treng du ikkje ta del i dette. Sjå korleis du enkelt kan redusere ditt avfall.

Avfall og Zero Waste er stadig oppe til diskusjon, og dette har også fleire festivalar tatt til seg. Eksempelvis har Øya Festivalen i år uttalt at søppel ikkje lenger finst, og viser til at dei jobbar med å redusere avfall og høgne resirkuleringsgrada. Sorteringsgrada er i dag på 70%. Dei har og oppfordra besøkande til å ta med sine eigne behaldarar til mat og drikke.

Fosenfestivalen har og tatt grep, og blir i følgje Fosnafolket, plastfri. Miljøfokuset hos festivalar kjem ikkje ut i frå inkje. Store arrangement med høge besøkstal generera mykje avfall både fordi det genererast mykje forbruksartiklar i forbindelse med sal av mat og drikke, men også bruk-og-kast-mentaliteten ein ser hos mange festivaldeltakarar. I fjor skapte søppelet som festivaldeltakarane la att på Roskilde debatt om miljøbelastningane avfallet har for miljøet. Billige luftmadrassar som var laga av PVC var ein av syndarane. Når PVC blir brent, avgjer det giftig saltsyregass, og kan det kan også utviklast dioxin, som er ein av dei giftigaste menneskeskapte stoffa.

7184525329_708d18635b_z
Foto: Dirk Duckhorn

Mange kjem med ei haldning om at ved å kjøpe noko billig, kan ein la det ligge att når ein reise frå festivalen. Det finnast og ein noko liknande tankegang rundt resirkulering og brenning av avfall. Eksempelvis blir det argumentert at ein ikkje treng å redusere bruk av plastkoppar fordi dei kan resirkulerast, men emballasjeplast blir stort sett resirkulert mellom 3-6 gonger før det blir permanent avfall. 25 prosent av alt som blir brent, ender opp som oske, og denne er giftig og ender på deponi.

Det er positivt at festivalar i aukande grad fokusera på å fase ut ikkje-fornybare resursar, og satsar på høg resirkuleringsgrad. Det viktigaste punktet med utgangspunktet i Zero Waste er likevel Refuse, ta avstand frå det ein ikkje treng. So i den grad du er motivert og ynskjer å redusere avfall og svinn medan du er på festival, er desse tipsa ein god start.

Festivalband

For å komme inn på festivalen har dei fleste festivalane armband. Desse er enten i tekstil, plast eller eit fusjonsmateriale. Hugs å resirkuler bandet dersom det er mogeleg, spør gjerne arrangøren dersom du er usikker. Tekstil går til Fretex og papir kan resirkulerast eller komposterast. Du kan gjerne oppfordre arrangørane til å velje berekraftige material eller løysingar som spara resursar.

Ta med eiga drikkeflaske/ Glas med lokk til drikke

Alle festivalar har fri tilgang på drikkevatn. Ved å ta med di eiga flaske kan du eliminere plastflaska, spare pengar og spare miljøet. På festival finn ein også mange type ulike drikke i tapp eller liknande. Ved å bruke di eiga flaske kan du skru att korken og kose deg med drikka når det måtte passe. Det å kutte plastflaska kan vere ein god måte å prøve seg på ein plastfri juli.

photo-1489619447385-3f6a391029c6
Eit Norgesglas eller anna glas med lokk kan og fungere som drikkeflaske. Foto: Ethan Sykes

Stålkopp

Inne på sjølve festivalområdet er det ofte streng når det kjem til bruk av glas som kan knuse. Dersom du ynskjer øl i ein gjenbrukbar kopp må du då mest truleg ta med din eigen. Nokon få festivalar sel koppar som du kan bruke medan du er på festivalen, sjekk ut om dette gjelde din festival. Ein enkel stålkopp er lett i vekt og kan brukast til so mangt. Kanskje du allereie har noko slikt heime?

Medbrakt bestikk

Fleire forhandlarar tilbyr reisebestikk eller spork (gaffelkniv) som ein kan ha med seg på festival. Du kan og bruke bestikket du har heime. Kva du et på festival vil påverke kva du treng. Dersom du vel fingermat treng du kanskje ikkje bestikk i det heile

Tøypose til mat

Ein tøypose med nøtter held energien oppe, slik at du kan kose deg med alt det kjekke du har føre deg. Når posen er tom kan du bruke den til å oppbevare mat som du kjøper på festivalen. Nøtter frå den lille nøttefabrikken får du i lausvekt i om lag alle daglegvarebutikkar, og dei fleste sel også mandlar. Har du lyst til å prøve deg på å lage dei sjølv, finn du oppskrift her. Tøyposer finn du hos din lokale Zero Waste-butikk (Bergen, Oslo, Trondheim, Arendal, Kristiansand), eventuelt hos ein Zero Waste-nettbutikk.

Lommetørkle

Lommetørkle tek liten plass og kan brukast til det du vanlegvis ville brukt Kleenex og serviettar til. Du kan og bruke det til å pakke inn mat, eller knyte det rundt koppen din dersom innhaldet er svært varmt eller kaldt. Spør gjerne foreldre eller besteforeldre om dei har nokon lommetørkle liggande som du kan få eller låne.

krists-luhaers-582238-unsplash
Foto: Krists Luahaers

Festivalantrekk

For nokon er festivalar noko ein gler seg til over svært langt tid. Då har ein gjerne også mykje tid til å tenke på det perfekte festivalantrekket, enten du går for stil, edge eller komfort.

Det mest miljøvennlege er det du allereie har, so det beste er om du kan bruke noko du eig frå før. Dersom du gjerne ynskjer noko nytt til festivalen, er bruktbutikkar, finn.no og loppemarknadar eit godt alternativ. Då finn du garantert noko som er unikt, du spara miljøet for resursar og lommeboka. So kan du heller bruke dei sparte pengane på noko kjekt.

Telt og sovepose

Skal du sove i telt og treng riktig utstyr? Dersom det er ein roleg festival, kan du høyre med familie eller vener om du kan låne det du treng frå dei. Dersom du ser føre deg at du kanskje vakna av at nokon tissa på teltet ditt, kan det vere lurt å kjøpe sitt eige. Eit kjapt søk på Finn.no gjev om lag 2000 treff.

Mange kjøpe telt som ikkje blir brukt nok, og sel difor fine telt til ein god pris. Det same gjeld sovepose, liggeunderlag eller kva du måtte trenge. Ved å legge inn din heimkommune, ser du enkelt kva som er tilgjengeleg på Finn.no i ditt område. Facebook-grupper eller Facebook markedsplace kan også vere ein god kanal, samt Leieting.no.

Følg vaskerettleiinga på telt og utstyr og vask utstyret når du kjem heim frå festivalen. Dersom du tek det med ein gong du kjem heim, vil alt utstyret bli so godt som nytt, og du kan ta det med det til neste år. Kanskje til og med nokon vener vil låne det når du ikkje brukar det eller du kan leige det ut på leigeting.no?

Eg håpa du får ein strålande festivalsommar! Del gjerne bilder med #gronarekvardag.

Beste helsing Kristine

Toppfoto: Aranksa Esteve

*Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag.

Hordaland Fylkeskommune sin Miljøpris til Zero Waste-rørsla

Eg har glad for å fortelje at Hordaland Fylkeskommune har bestemt seg for å gje meg og  Mette Nygård Havre frå Spis opp maten årets Miljøpris. Eg ynskjer i den anledning å dele nokre ord om mi «Zero Waste-reise» og tankar om prisen.

Eg flytta til London i 2012 for å ta master og oppdaga eg raskt at det ikkje var søppelbøtter når eg var ute å gjekk. Av mangel på søppelspann begynte eg å samle opp bosset eg genererte gjennom dagen i veska mi, for so og kaste det når eg kom heim. Eg hadde til då sett på meg sjølv som ein miljøbevisst person, men søppel hadde ikkje ein gong slått meg å tenke på. Mengda avfall eg genererte på ein heilt vanleg dag var overveldande.

Her må eg gjere noko, tenkte eg. Og i staden for å peike fingeren på andre, peika eg den på meg sjølv. Kva kan eg sjølv gjere for å endre dette? Det blei starten på mi Zero Waste-reise. I 2015 starta eg å ytre meg på heimesida mi Grønare kvardag og eg blei overvelda over responsen, både av folk og av media og eg byrja raskt å jobbe full tid med å spreie kunnskap og engasjement rundt Zero Waste og avfallsførebygging. Med verdifull støtte frå grasrota, politikara, anerkjende forskarar og Zero Waste-pioneren Bea Johnson har ting gått fort framover. Eg er takknemleg for at eg får lov til å vere ein stemme i det her.

7927507636_04b49d08cf_z
Foto: Sea Turtle

Det er tydeleg at det har skjedd noko dei siste fem åra, og at vi ser ein tydeleg haldningsendring og bevisstgjering rundt avfall og ressursbruk. Eg opplev at folk ynskjer å bidra til ein grønare kvardag, og det er ikkje lenger slik at eg treng å bruke mykje tid på å forklare kvifor fokus på avfallsførebygging er viktig. I dag forstår folk det mykje kjappare, og eg tek det som eit teikn på at Zero Waste-rørsla spire. Det har og gjort at eg har kunne justert fokuset mitt med å jobbe meir opp mot næringslivet gjennom bedrifta Zero Waste Norge.

Det er flott og inspirerande at so dyktige damer som Mette Nygård Havre  fra Spis Opp Maten kjem inn i bevegelsen og bidrar med friskt engasjement, og eg er glad over å dele Hordaland Fylkeskommune sin Miljøpris med Mette. Vi er mange som jobbar med å reise Zero Waste-rørsla, og eg ynskjer spesielt å nemne Anita Bui og Hilde Øvreeide som står bak Bergens første Zero Waste-butikk, Råvarene. Dei har stått på over lang tid, og Anita Bui (Råvarene) og Elisabet Tolleisen (Mølleren Sylvia) var dei første gründerane eg møtte som delte min visjon om ein Zero Waste-framtid. Det har betydd mykje å møte andre som deler eins engasjement og entusiasme og eg er imponert over kva dei har fått til.

Råvarene_edit_Grønare kvardag_Zero Waste_Foto av Kristine Ullaland
Foto: Kristine Ullaland, bilder frå butikken Råvarene.

 

Damene bak Reindyrka har óg vore i front, og eg hugsa godt dei som den første butikken eg snakka med som sa at «Ja Zero Waste ja – du bør snakke med XYZ». Dei har vore ei god støtte for meg. Elles er det mange dyktige folk som har markert seg i rørsla og mange som kunne nemnt, men eg vil spesielt dra fram Stine Friis som raskt har etablert seg som ein av dei største Zero Waste-bloggarane. Det er inspirerande å sjå.

Eg blir rørt over engasjementet eg møter dagleg, og alle som bidrar til ein grønare kvardag med små og store tiltak. Over å ha blitt kontakta av privatpersonar og bedrifter i innland og utland som ynskjer å lære korleis ein kan få til det same der dei bur, som vi jobbar med her.

Eg synst det er stort kva Zero Waste-rørsla har fått til i Norge, og eg håpa at alle som engasjera seg i Zero Waste tar til seg den merksemda som vi får her i dag.

Eg vil takk so mykje for at folk har tatt seg tid til å nominere meg, og for at eg får denne prisen. Det betyr utruleg mykje at de heiar på meg. Takk!

Og til næringslivet, stat og kommune vil eg berre minne om at avfall er eit symptom på ineffektiv drift.

Beste helsing Kristine

Toppfoto: Vegan Photo

Grønare kvardag har som intensjon å bli ein hub for folk som ynskjer grei og oversiktleg informasjon om korleis ein kan få ein grønare livsstil. Sida er inspirert av Zero Waste-bevegelsen.