Kategoriarkiv: søppelreduksjon

6 tips for ein emballasjefri handel

Ynskjer du å prøve deg på emballasjefri handel? Då er planlegging din beste venn. Her er Grønare kvardag sine 6 tips for korleis du kan gå fram for å få ein søppelfri, Zero Waste handlerute.

  1. Planlegg innkjøp

Ved å planlegge matinnkjøp – og gjere det ein gong for veka vil du spare deg for impulskjøp og lettare unngå å kjøpe for mykje mat. Planlegg måltida for heile veka, og hald deg til planen. Du vil raskt merke at du et sunnare, sparar pengar, sparar tid og kuttar emballasje. Dersom du køyre bil, sparar det og drivstoff. Gå gjennom kjøkkenet og sjå kva du treng. Vi har ein tendens til å stappe skapa fulle av mat og drikke som vi ikkje har sjans til å få unna raskt nok. Kanskje det til dømes er nok å ha ein type svart-te, ein grøn og ein frukt-te, for so å bytte det ut med ein ny smak når det er tomt. Då har du alltid fersk te, og du spara plass og pengar, samtidig som du set meir pris på nyinnkjøpte varer.

6880299318_b0e9ee77e9_z
Foto: Phillip Jeffrey Ved å ha få, gode te-sortar i skapet har du alltid fersk, smaksrik te i skapet.
  1. Sesongmat

Lure du på kva som er sesongmat? Sjå etter det som er utan emballasje. Du vil raskt merke at vår, sommar og tidleg haust er høgsesong for emballasjefrie varer. Då er det lett å velje blant blomkål, brokkoli, salatar, raudbetar og eit stort utval av bær. I starten synst eg det var litt hardt, men no set eg stor pris nye sesongvarer. I ei tid der vi ikkje er vand med å vente på noko, synst eg det er ein fin påminning om alt arbeidet som ligg bak maten, og korleis den har blitt til. Bondens marknad og andre matmarknadar er ein fin plass å kjøpe sesongmat – mange kjøper og direkte frå bonden.

  1. Zero Waste-kit

Skift ut emballasje og plastposar med tøyposar og hard emballasje i glas og metall. Kor mykje posar og behaldarar du treng å ta med deg, er avhengig av kor mange de er i hustanden din. Prøv deg litt fram og sjå kva som passar ditt/ dykkar forbruk. Det vil og variere litt etter sesong, kva du har bruk for. Og hugs at mange av varene, som til dømes banan, fint kan leggast direkte på disken utan pose – plast eller tøy. Ein ting start er å skaffe 2 ulike størrelsar med tøyposar (6-10 av kvar) til å bruke til nøtter, kikertar, kjeks, bollar, brød, ris og andre små varer som er tilgjengeleg i lausvekt (godteri!). Dersom du har ein Zero Waste-butikk i ditt område sel dei posar og gjenbruks-emballasje du kan bruke. Du kan og bruke vaskeposar. Har du ei symaskin heime kan du enkelt lage dei sjølv, eller du kan kjøpe det her. Beeorganic tilbyr til dømes start-kit.

DSCF1635
Foto: Kristine Ullaland. Nettingposar passar godt til større matvarer som salat, rotgrønnsaker, brod og liknande.
  1. Ha tøypose og tørkle i veska

Er du mykje på farten? Ha alltid ein tøypose og eit tørkle i veska eller jakkelomma. Då kan du lett ta det fram dersom du skulle ha behov for det. Tørkle kan brukast til so mangt, og kan raskt steppe inn for serviettar, eller som emballasje til ein bolle, ein kjeks eller ein bagett. Dersom du og har med ei drikkeflaske er du klar for det meste.

  1. I butikken

Nokre tøyposar har vekt notert ned på lappen i sida, men dersom du har laga dei sjølv må du vege posen eller emballasjen i butikken før du tek oppi varen, slik at vekta av emballasjen kan bli trekt i frå. Nokre butikkar som til dømes Etikken i Trondheim, tilbyr også avslag i pris dersom du tek med deg dine eigne behaldarar. Dersom posane dine ikkje er gjennomsiktige, opn dei litt opp når du kjem i kassa, slik at butikkekspeditøren kan sjå kva du har kjøpt.

Våte varer som kjøtt, fisk, oliven, feta og liknande, må kjøpast i tette behaldarar. Mange vel å bruke Norgesglas, Weck-glas, eller glas frå Ikea. Det er og alternativ i metall, som er litt lettare å bære men dyrare i pris. Kanskje du allereie har noko heime du kan bruke? 2-5 glas ein fin plass å starte dersom du et mykje kjøtt og fisk. Ost kan du pakke inn i vokspapir eller glas. Det kan du enten lage sjølv eller kjøpe her.

Råvarene6_Zero Waste_Grønare kvardag_Kristine Ullaland
Foto: Kristine Ullaland. I Zero Waste-butikkar kan er det ofte eit godt utval av tørrvarer tilgjegeleg frå dispensarar.

Når du handlar i glas er det ekstra viktig at ein veg glasa før ein legg i varen. Ofte vil forhandlaren ta glaset på vekta og nullstille vekta, for so å legge maten i behaldaren. Det vil so bli printa eit klistremerke som blir klistra på glaset slik at dei i kassa kan sjå inn pris.

Du vil mest truleg få litt spørsmål om kvifor du gjer dette, og om det er tomt for posar ved lausvektshylla. Dette vil gå seg til etter kvart, og det er ein fin måte å få kontakt med personalet på. Personleg opplev eg at eg ofte ender opp i ein spennande diskusjon med engasjerte butikktilsette – som ofte har ergra seg over all emballasjen. Om du kvir deg på å forklare motivasjonen din, eller rett og slett ikkje orkar etter ein lang dag på jobb, kan du sei at du ikkje har bosspann. Handlerutina di vil etter kvart gå raskare.

Brød og bakevarer kan du legge i ein kjøkkenklut, dersom du ikkje har ein pose. Eventuelt legge det i handlenettet. Dersom det ikkje er emballasjefrie bakevarer i din bærbutikk, er dette noko du får hos bakeri. For å kjøpe egg i lausvekt må du ha med eigen behaldar. Bruk gjerne ein gammal eggekartong. Du kan bruke ei korg, men dersom du kjøper mange varer kan det lett skje eit uhell.

7181190399_e8fff2c352_z
Foto: Willow Cottagegarden. Ta med dine eigne eggekartongar og fyll på med egg. Du får kjøpt egg i lausvekt på Zero Waste-butikkar, diverse helsekostbutikkar og Bondens marked. Kanskje du til og med har ein nabo du kan kjøpe av?

Matoljer får du kjøpt i Zero Waste-butikkar, men kan vere noko vanskeleg å finne elles. Drikke generelt er vanskeleg å finne per dags dato, men ein ser ein trend i USA og Europa, og eg antar Norge vil følgje etter.

  1. Heim frå butikken

Når du kjem heim fyller du gryn og andre tørrvarer over i lufttette behaldarar og legge posane tilbake i veska eller i skuffa – klar til neste bruk. Våte varer kan oppbevarast i glasa dersom dei er lufttette, og desse egnar seg også til frysing. Hugs at dersom du frys glasa er det viktig at glasa ikkje er heilt fulle, då er det fare for at dei sprenger når dei blir frose.

Brød kan frysast i tøypose, del det gjerne opp i den størrelsen du eller de et på ein dag, og ta opp ein ny bit kvar kveld. Då har du alltid ferske brød. Brødet kan oppbevarast på kjøkkendisken med skivesida ned mot skjerebrettet, då held skorpa seg fast og fin, og innmaten mjuk. Du kan og bruke bivokspapir. For matinspirasjon, sjekk ut den dyktige Mia Frogner, som står bak Green bonanza. Ho har og ei bok med same namn.

Lukke til!

Toppfoto: David Yttervik Seetiangtham

Grønare kvardag er ei uavhengig heimeside og lenkene i posten er ikkje sponsa. Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag.

Frå søppel til mat – Spiring av matavfall

Det er lett å drøyme seg vekk i vakre science fiction forteljingar, men få ting er so flott som å følgje naturen tett på, og det treng slett ikkje koste noko tid eller pengar. Lær deg korleis du enkelt kan spire ny mat av ting du tidlegare kasta i søppelet eller som du allereie har på kjøkkenet. Kanskje du ikkje ein gong treng å bruke jord?

Mykje av maten vi et til dagen kan faktisk spirast om att og plantast. Gulrøter, løk, purre, poteter, tomatar og chili er berre nokre av alternativa. Har du ein hjertesalat der du berre har att botnen/ rota? Sett den i vatn i vindauge. Skift vatn kvar dag, og sjå kor røtene spring ut samstundes som nye salatblad veks fram. Dersom du etter kvart vel å plante den om i jord, vil den kunne fôre deg med salat i lang tid. Tenk nytt om maten du tek i huset. Korleis kan du nytte den best mogeleg? Kva er kjekt å prøve ut? Kva kan du få til å vekse og kva får du ikkje til?

ZERO WASTE_Grønare kvardag_Kristine Ullaland_DIY_Paprika.JPG
Foto: Kristine Ullaland. Paprikaplante dyrka fram frå frø fra ein butikk-paprika. Alle dei 16 frøa som blei planta blei flotte plantar. Avokado er også ein fin plante å prøve seg fram med.
Løk

Visste du at spire av gul løk, rød løk og kvitløk kan etast? Det smakar ganske likt vårløk, og dersom du lar spirene vekse så vil det komme ein liten blome med masse frø. Løk kan plantast rett i potter, men kvitløken deler du opp slik at du plantar eit og eit fedd.  er også mulig å sette løken i vatn slik at røtene får vatn. Sjølv om det ikkje er noko røter når du byrjar, vil desse raskt vekse, og innan nokre dagar vil du sjå røtene og toppen av løken strekke seg. Purreløken kan behandlast på same måte. Kutt gjerne av 2/3 av toppen og sett botnen i vatn og la den slå røter. Plant den deretter botnen ut i jord. Hugs at plantane må ha dagslys. Du kan og sette purren i litt vatn og la den stå i kjøkkenvindauget, og forsyn deg med purreløk etter kvart, men purra vil etter kvart døy om den ikkje får jord. Den kan likevel halde det gåande ganske mange veker i vatn, om ein er flink å skifte vatnet dagleg. Løk er ein relativt enkel plante å eksperimentere med, og prøv deg litt fram. Involver gjerne vener, born eller naboar i prosjektet.

Salathovud kan og settast i vatn, same gjeld fennikel, selleri og liknande vekstar. Det fine med å gro ny mat av «gamal» mat, er at den held seg fersk lenge og når maten er i augesyn, er det ikkje so lett å gløyme den. Visste du forresten at asparges held seg lenger om du sett den i vatn? Tenk på den som ein bukett tulipan. Kutt av enden slik at røtene er friske og sett den i vatn, gjerne kjøleg. Kanskje den veks litt også? Sitrongras kan og spirast.

8387289496_0843774286_z
Foto: Jessica Merz. Den grøne spiren på løken kan du fint ete. Kva med å bruke det i ein salat, pai eller omelett?
Spiring

Tørre linser og bønner er frø som du kan spire. Kikerten får ein nøtteliknande smak ved spiring, og kan etast rå etter nokre dagar med spiring. Det seljast mange ulike spireglas, men du treng eigentleg ikkje noko anna en ein heilt vanleg behaldar. Eit syltetøyglas, til dømes, er heilt perfekt. Berekn litt ekstra plass slik at ertene har romsleg plass til å spire. Skyl morgon og kveld, og hell av vatnet. Dette vatnet kan med fordel brukast til å vatne plantane dine med. La kikertane stå i romtemperatur til dei har nådd ynskja størrelse, og sett dei so i kjøleskapet for å bremse prosessen. For å spire raudbetar og gulrot, legg toppen litt vant og skift ut vatnet ein gong for dagen. Du kan ete spiren. Om du har ein makkompost eller liknande, kan du legge toppen av raudbeten på jorda, kanskje det veks fram ein ny raudbete? Sjølv har eg hausta små poteter og raudbetar frå makkomposten, som eg har oppdaga ved ein tilfeldighet.

Frø

Vi hastar gjerne til gartnaren for å kjøpe frø på våren, men vi har faktisk allereie masse frø heile, det er berre det at vi ikkje tenker over det. Å sette ein avokadostein i vatn for å sjå om ein fekk den til å spire, var stor stas når eg var born. Eg hugsar det var veldig spennande å følgje med dag for dag, om det var skjedd noko nytt. Steinen blei etter kvart til eit lite tre med store mørke blader. Du kan og bruke frø frå til dømes paprika. Då tek du ut frøa og legg dei nokre dagar til tørk. Flytt litt på dei medan dei tørkar slik at dei tørkar under og. Det same gjeld tomatar. Tomat har ein slags gele rundt frøa, difor skjer mange tomaten i skiver og plantar dei slik, for so å flytte plantane/ luke vekk plantar etter kvart. Du kan eventuelt la tomatfrøa ligge i vatn ei vekes tid.  Andre frø som kan brukast frå kjøkkenet er til dømes squash, sitron, melon, kiwi, klementin, appelsin og graskar. Det kan og vere lurt å sjå i krydderhylla etter frø.

3966038306_126ef8c6cf_z
Foto: Michael Beart. Koriander kan dyrkast med frø frå krydderhylla. Planten treng gode lysforhald.
Knollar

Knollar som kan plantast er potet, søtpotet, ingefær og jordskokk. Du har kanskje sett poteta spire i kjøleskapet før. Kva med å plante den i ei potte? Søtpotet kan du spire på same måte som avokadoen. Du sett nåler eller tannstikker i sida på poteta slik at enden stikk ned i vatn og resten er over vatn. Poteta vil etter kvart byrje å spire. Plant den då om i jord. Ver obs på at det kan vere reglar mot å plante potet ute. Dette fordi poteta til dømes kan vere berar av sjukdom. Sjekk ut regelverket rundt dette før du plantar ute. Dette kan og gjelde andre plantar.

Butikkurter

Krydderurtene vi kjøper frå butikken har ein tendens til å døy raskt etter dei har kome i hus. Før desse plantane hamnar i butikken, har dei truleg fått mykje lys og liten plass, og akkurat nok næring til å klare seg ei lita stund. Difor har mange av desse plantane vanskeleg for å leve når vi tek dei med oss heim. Det skadar likevel ikkje å prøve å plante dei om i næringsrik jord (gjerne i «svart gull» frå makkompost) og gje dei meir plass. Basilikum til dømes, kan delast slik at kvar stengsel får sin eigen potte. Kvar stengsel er faktisk ein eigen plante som vil vekse seg stor. Når ein tek av urtene, er det viktig å plukke dei underste, nyare blada. Dei store blada er solpanelet til planten.

DSC_0141.JPG
Foto: Kristine Ullaland. Avokadosteinen blir til eit flott lite tre. Til høgre ser du basilikum, der kvar stengsel er planta i si eiga potte, som etterkvart vil vekse seg store.
 Jord

Ein god tommelfingerregel er at næringsrik jord gjev næringsrike plantar. Mykje av jorda vi får kjøpt på butikken i dag er laga av torv. Ikkje berre er dette ein dårleg deal for miljøet, det er og svært lite næring i jorda. Det beste er å kompostere si eiga jord, og kor kult er ikkje det å plante mat av og i matavfall? Alt rett frå kjøkkenet. Gode luktfrie alternativ for leilegheiter utan hage er makkompost og den japanske fermenteringskomposten Bokashi. Det skadar heller ikkje å ta ein kompostmakk eller to i pottene. Planten matar makken og makken matar planten. Vinn-vinn for dei og deg. Sjekk gjerne ut posten om urban dyrking for meir inpirasjon.

Lukke til!

Toppfoto: Kristine Ullaland

Zero Waste – Gjenbruk av tekstilar

Ynskjer du ein enklare livsstil med mindre ting, men er usikker på korleis du kan gjere det utan at alle tinga du ikkje lenger treng hamnar i søppelet? Bli inspirert til å kvitte deg med kle, tekstilar og nips som du ikkje treng. Dei treng på ingen måte å havne i søppelet.

Mor mi, som er lærar, tok opp temaet resirkulering av slitte kle med sin klasse. «Er det nokon som veit kva ein kan levere til for eksempel Fretex», spurte ho, og ein ivrig elev spratt opp handa si. «Ja! Den vesten du har på deg». Mor mi hadde ikkje tenkt på vesten som noko spesielt slitt, men det slo ho brått at dagens unge ikkje lenger er vande med å sjå slitte klede. Kle er billig og forbruket er stort, og vi kjøper gjerne nye kle lenge før dei gamle er utslitt.

16407326690_75f814b16a_z
Foto: Thomas Hassel

Den store mengda kle i skapet gjer det vanskeleg å få oversikt, og det hender gjerne at ein kan oppdage kle i klesskapet ein hadde heilt gløymt at ein hadde. Kor mykje kle treng vi? Sjølv har eg halvert garderoben min det siste året, og eg opplev at eg brukar mindre tid på å vaske kle, eg har meir oversikt over kva eg har og kleda held seg finare fordi dei får meir plass. I følgje The Wall Street Journal brukar vi vanlegvis berre 20% av kleda vi eig til kvardags.

Vi kastar i snitt 10 kilo kle rett i  søppla kvart år, som heller kunne gått til gjenbruk. Vi har gjerne ein tanke om korleis tøyet skal vere for at det skal egne seg på ein hengar på Fretex. Kanskje tenker vi at genseren vi står med i handa er so stygg at ingen nokon gong kjem til å kjøpe den uansett. Ikkje ta den avgjersla sjølv. Doner vekk kleda og ting du ikkje brukar til organisasjonar som kan dra nytte av dei. Dersom genseren din verkeleg ikkje kan brukast som tøy, kanskje den kan få eit nytt liv som ei vaskefille eller som fyll i eit bilsete, fyll til madrass, som tråd eller til ei dyne. Einslege sokkar, utgått undertøy og tøy du ikkje ein gong er heilt sikker på kva er, kan også donerast til Fretex eller UFF.

14566319613_55b01eb647_z
Foto: Julien Belli

Før du vel å gje frå deg tinga, tenk over kva det er som gjer at du ikkje brukar det. Dersom det er ting som kan fiksast, som til dømes passform, kan det lønne seg å ta kontakt med ein skreddar eller nokon du kjenner som kan hjelpe deg. Det kan høyres dyrt ut, og du tenker gjerne at det er billigare å kjøpe nytt, men saken er kleda ofte er produsert etter ein mal berre eit fåtal av oss passar. Ved å få kleda tilpassa din kropp kan gamle uvenar frå skapet bli attfødd i ny drakt, som du faktisk trivast i og kjem til å bruke.  Framtida i våre hender arrangera redesignkurs med jamne mellomrom dersom du ynskjer å prøve deg sjølv. Kanskje noko av tekstilen du ikkje lenger brukar kan passe seg som tøyposar til mat i lausvekt?

Her kan du donere vekk tinga dine:
Fretex

Tekstilar, tilbehør og sko kan leverast i Fretex-boksane. Sjå kvar din nærmaste boks er her. Ver nøye med at tekstilane er tørre. Dersom det er fukt i tinga du leverar, kan tinga bli øydelagde og fukta spreie seg til resten av tinga som ligg i Fretex-boksen. Det same gjeld om du leverar i ein UFF-boks. Fretex er Norges største attføringsbedrift. Større Fretexbutikkar tek og i mot lamper og diverse elektriske artiklar, møblar, kjøkkenutstyr, tepper, CD, DVD, LP-plater og liknande. Høyr med din lokale butikk.

UFF

UFF tek i mot kle, tilbehør, sko og hushaldningstekstilar som til dømes dukar, gardiner, mjuke leikar, sengetøy og filler. Dei tek i mot tøy av all kvalitet, i likskap med Fretex. Du finn oversikt over UFF-boksar her. Kleda blir sendt til Øst-Europa og sortert der, før dei blir distribuert til 46 land. Det kan kritiserast at frakt i dette miljøreknestykket ikkje er lønnsamt, men dersom ein tek produksjon av tekstil, farging, produksjon av produkt og frakt av produkt til butikk, inkludert emballasje, vil regneskapet ofte komme betre ut i favør til UFF og andre som driv med liknande organisering. Likevel er sjølvsagt kort/ ingen transport å føretrekke.

5261984124_7d574edc23_z.jpg
Foto: Eleni Preza
Stormberg

Stormberg innførte i 2007 ein panteordning på kleda deira. Når ein pantar kle hos stormberg blir kleda vidare tatt hand av Røde kors. Kle som går på reklamasjon og feilproduksjon kjem også innunder denne ordninga. Pant kan vere ei god løysing for å forsikre seg at ressursar ender opp der dei skal. I København  ynskjer dei no å innføre pant på sneipar og emballasje til take-away for å spare utgifter på å rydde gatene, samt forsikre seg at søppel ikkje havnar plassar det ikkje høyre heime. Ein slik avgift kan stimulere til at folk vel å til dømes ta med sine eigne behaldarar når dei handlar take-away.

H&M

H&M har også pant på kle. Dei leverar du i butikken. Ein får då tilbod om reduksjon på pris dersom ein ynskjer å kjøpe noko nytt. Dei tek i mot alt av tekstilar. H&M har møtt kritikk for denne ordninga, då det kan seiast at tiltaket om lag berre blir symbolsk, særskild fordi ein blir oppmuntra til å kjøpe noko rett etter ein har levert i frå seg klede. H&M er klare på at det er viktig for dei å fokusere på miljø og bærekraft, men spørsmålet er om «fast fashion» kan bli berekraftig. Sosialantropolog ved UiT, Tommy Ose, jobbar med matsvinn og ser ein klar samanheng mellom kva vi betalar for matvaren og kor sannsynleg det er at matvaren ender i søppelet. Det kan tenkast at billige kle kan ha litt den same tendensen, ein kan jo alltids berre «kjøpe ein ny». Vi må tenke nytt rundt måten vi konsumerar, og når vi vel å kvitte oss med ting for å få ein enklare kvardag, er det også lurt å vere obs på kva ein tek med seg tilbake til heimen. Nokre butikkar byrjar so smått no med «brukthjørne», som til dømes Babel i Oslo. Kanskje det er dette som er framtida?

7817738408_19ab7cd891_z.jpg
One man’s trash is another man’s treasure. Foto: Sharin Morrow
Loppemarknad og garasjesal

Dersom du sel varene dine sjølv, er både loppemarknad og garasjesal ein flott måte å kvitte seg med ting ein ikkje treng. Kanskje du også blir betre kjend med naboane dine og? Dersom du vel å donere vekk kleda dine til nokon som skal selje dei for deg, blir ofte tinga som ikkje blir seld kasta. Dette er dårleg ressursutnytting. Vår, sommar og haust er ein fin tid for loppemarknad. Mange byar har faste dagar med loppemarknad, der ein kan selje eigne ting. Sjekk ut kva tilbod som er i ditt nærområde.

Vintagebutikkar og bruktbutikkar

Vintagebutikkar og finare bruktbutikkar kjøper ofte brukte kle som dei tenker kan vere aktuelle for sine kundar. Dersom du har ein butikk i ditt nærområde som du trur ville likt noko av det du ikkje lenger treng, ta deg ein tur innom. Det er ikkje uvanleg at ein avtalar at ein får ein viss prosent av prisen varen blir seld for. Dette ligg på rundt 20-35% av salspris.

Kva skal du levere tinga i?

Dersom du skal levere kle og ting i boksane til UFF og Fretex krev dei at du har tinga i ein pose som kan knytast. Kanskje nokon av kleda eller tekstilane kan fungere som pose? Bli inspirert av den japanske knyteteknikken Furoshiki. Emballasje som tidlegare har gått i søppla kan også brukast. Til dømes posen til hundemat kan vaskast over med ein klut, eller nettet du fekk ved i, eller andre ting du har rundt deg. Utfordr deg sjølv til å tenke over nye bruksområder til ting du vanlegvis ville kasta i boss, og bruk dei om att.

10150555796_d655784910_z
Foto: Vasile Cotovanu
Be the change you wish to see in the world

Når du først har kutta ned på ting du ikkje treng, tenk også på kva du tek med deg inn i heimen. Kanskje du kan kjøpe meir brukte ting, i staden for å kjøpe nytt, samt tenke kvalitet over kvantitet. Ved å ta bevisste val som konsumentar viser vi forbruksmakt og tvingar bedriftene til å ta stilling til våre tankar, visjonar og meiningar om korleis vi ynskjer framtida skal vere. Det aller lettaste trikset for å spare miljøet er å konsumere mindre. Spar heller pengane og inviter vener og familie med på opplevingar. Det er trass alt dei som gjer livet so fint.

Lukke til!

Toppfoto: Bethan Phillips

 

DIY: Posar til mat i lausvekt

Lei av unødvendig søppel når du handlar mat? Grav fram gamle gardiner, kjøkkenhandkle og dukar du ikkje lenger brukar og lag posar til matvarer i lausvekt.

Ting vi ikkje kan eller har prøvd før virka ofte litt vanskelegare en det er. Lette syprosjekt som til dømes stoffposar er ein av dei. Bruk nokre minuttar med symaskina og bli overraska over kor lett det er å sy sine eigne posar.

Kva pose treng du?

Før ein byrjar å sy kan det vere lurt å tenkte på kva ein har tenkt å bruke posane til, og tilpasse dei litt etter ditt behov. Dersom du skal kjøpe mat med høg pris per hekto, kan ein florlett bomullspose vere tingen. Skal du kjøpe tunge matvarer bør du bruke eit litt meir slitesterkt materiale. Skal du kjøpe mjøl og nymala kaffi, og ikkje ynskjer å bruke glas, kan du bruke eit ubleikt lerret.

Hugs at seljaren må sjå varen i posen når du skal i kassa. Dersom du brukar nokre gamle hekla gardiner eller florlett bomull til å lage posar av, vil matvarene vise gjennom stoffet. Dersom du vel stoff med mykje mønster eller som er vanskelege å sjå igjennom må du opne posane når du skal i kassa.

3952929387_1ca175272b_o.jpg
Foto: Kira Steward-Watkins
Gjenbruk

Finn fram ein gamal duk eller ei gardin du ikkje lenger brukar. Har du noko du har hatt liggande i fleire år utan å ha brukt det, men likevel kvir deg for å lage pose av det? Tenk over kvifor du føler det slik. Om du ikkje vil bruke noko du har liggande, er Fretex ein fin plass å gå.

Val av materiale

Alt vi vaskar i vaskemaskina avgjer små fibrar som er for små for at reinseanlegget kan ta det opp. Samtidig er mykje av det vi vaskar i maskina i dag syntetisk. Desse kunstige fibrane hamnar i havet og blir etne av til dømes plankton, og hopar seg opp i næringskjeda. I følgje ei undersøking gjort av Universitetet i Plymouth i 2014 står Rayon (tidlegare merka bambus) for 56.9% av den totale mengda fibrar funne i og ved havet. Dersom ein ikkje ynskjer å ta del i dette, kan ein velje eit naturleg materiale til posane, spesielt dersom du kjem til å vaske dei ofte. Dette kan sjølvsagt vere lurt å tenke på i forhold til andre tekstilar ein har i heimen.

Reine fibrar som bomull er bra, og i motsetning til polyester og semi-syntetiske stoff som Rayon, kan reine fibrar raskt komposterast når den ikkje lenger kan brukast. Mange tek likevel avstand til bomull blant anna på grunn av forureininga produksjonen medfører. Produksjonen krev også mykje vatn. For å produsere ei t-skjorte brukast det 2700 liter vatn.  Dersom du ynskjer å kjøpe nytt stoff til posane i staden for sy om noko du har frå før, anbefalast det å kjøpe i økologisk bomull. Lin og hamp er også gode alternativ.

6288743600_2664637436_b
Foto: Kimberly Vardeman
Oppskrift
Du treng:

Symaskin

Bomullstråd

Saks

Strykejern/ knappenåler

Snor til å snurpe posen

Rettleiande mal til pose

Måla er medrekna 1 cm på kvar side av posen til saum og 3 cm på toppen av posen til snøre.

Liten pose til nøtter, smågodt

42 cm * 17 cm (eventuelt 2 stk. 28*17 cm)

Medium pose til eple, appelsin, liten potetpose

56 cm * 22 cm (eventuelt 2 stk. 28*22 cm)

Stor pose til poteter, sesongsalat, kål ++

73 cm* 28 cm (eventuelt 2 stk. 36’28 cm

Framgangsmåte:
Typosar framgang_Zero Waste_DIY_Grønare kvardag_Kristine Ullaland
Brett først 1 cm kant som vist øvst. Stryk over for å få det til å ligge. Brett so over enden av posen slik at du får fin kant med snora. Brett til slutt kanten ned ein gong til slik at du har ca. 2 cm kant. Sy fast kanten med rett saum. Foto: Kristine Ullaland

Klipp ut stoffet og brett over slik at stoffet ligg dobbelt. Dersom du har knappenåler, bruk desse til å halde stoffet på plass.

Sy enkelt søm på kvar side, men berre sy heilt opp til kanten på den eine sida. Den andre sida stoppar du sømmen slik at det er 6 cm att. Denne kanten skal brukast til snøret.

Brett ein liten kant på toppen av posen og stryk kanten med strykejern, som på toppen av bilete over. Fold deretter hjørnet på kvar side av posen og stryk over for å få den til å ligge, som på det midtarste bilete. Brett kanten over ein gong til og stryk over. Legg so inn snora, og bruk knappenåler om ynskjeleg for å få saumen til å ligge. Sy enkelsøm langs den nedste kanten på bretten, slik at snora får god plass. Knyt att snora.

Lag di eiga snor

Snor kan syas av tystoffet du lagar pose av, eventuelt kan du strikke eller hekle ei snor. Mange har også silkeband, hyssing eller liknande liggande heime som er kjempefine å bruke.

Alt er kjekkare å gjere saman. Allier deg med ein god ven og lag flotte gjennbruksnett, nett slik du vil ha dei. Posane egnar seg også godt som gåver til den miljøbevisste.

For meir inspirasjon, sjekk ut Grønare kvardag si Pinterestside; DIY Handlenett og posar.

Lukke til!

Toppfoto: Kristine Ullaland (pose laga av ei blondegardin)

 

Fem grøne TV-tips

Føler du at du kastar vekk alt for mykje tid på å sjå film og TV-seriar? Ikkje har dårleg samvit. Film og tv-seriar er eit av vår tids viktigaste kulturutrykk og kan tilby ein sentral innsikt i dei ynskjer, idear og ideal som er i samfunnet. Sjå Grønare kvardag sine tips til filmar og seriar, og bli utfordra til nye tankar rundt klima, miljø og samfunn.

Filmfortellingane har overtatt mange av dei klassiske mytenes funksjonar, som nettopp var å gje oss ein felles grunn for å forstå og tolke verda vi lev i. Sett i eit miljøperspektiv; Kva utfordringar står vi ovanfor? Kva er verdifult for oss? Kva vegar kan vi (og bør vi) velje? Og kva framtid ynskjer vi?

Battlestar Galactica (IMdb)
Tv-serie frå 2004-2009

Battlestar Galactica stiller spørsmål til om vi bør finne ei løysing på klimautfordringane vi står ovanfor, eller om vi heller bør fokusere på å finne andre planetar vi kan leve på. Dette høyres svært science fiction ut men det er folk som jobbar med dette. Den 22. desember, 2015 kunne grunnleggaren av Tesla, Paypal og romfartsselskapet SpaceX, Elon Musk, melde at dei har fått til å lande ein rakett ved hjelp av rakettens eigen motorkraft. I følge Musk er dette det første skritt på vegen mot kolonisering av Mars.

I TV-serien Battlestar Galactica er koloniar i verdsrommet blitt kvardagsleg og menneska er godt etablerte. Jorda er uleveleg og menneska er på jakt etter ein ny planet å busette seg på. TV-serien er relevant som aldri før, og tek føre seg ulike utfordringar vi står ovanfor i dagens samfunn i tillegg til klima. Serien belyser til dømes utfordring med og behovet med å definere eit «oss» og «dei», filosofiske tankar rundt utvikling av kunstig intelligens og komplekse relasjonar blant menneskjer under særs prøva situasjonar.

Bør vi fokusere på å redde jorda eller bør vi heller fokusere på å bygge ein battlestar?

The Truman Show (IMdb)
Spelefilm frå 1998

I følgje Kirkegaards tenking blir vi frå tidleg alder vant med at andre tar avgjersler for oss, slik at vi sjølv ikkje treng å ta stilling til vanskelege val. Både dei arva eigenskapane og det miljøet og samfunnet vi er ein del av, blir i stor grad regna som dei faktorane som bestemmer verdiar og val. Vi oppføre oss slik det blir forventa at ein oppfører seg i miljøet og samfunnet vi er ein del av. Truman sitt liv er eit realityshow, alt er arrangert, og han veit ikkje sjølv.

Filmen tar for seg det grunnleggande filosofiske spørsmålet; Korleis kan eg stole på at den verda eg har rundt meg, er verkeleg og ikkje ei kulisse? Mange av miljøutfordringane vi står ovanfor er ikkje synlege for oss med mindre vi aktivt oppsøker dei. Bli inspirert av Truman til å utfordre deg sjølv til å søke etter løysingar og gode tilnærmingar til dine hjartesaker.

Avatar (IMdb)
Spelefilm frå 2009

We’re here, we’re big, we’ve got the guns, we’ve got the technology, we’ve got the brains, we therefore are entitled to every damn thing on this planet.

Alt kan kjøpast for pengar og kapitalismen rår. I likskap med aktuelle saker vi har i Norge i dag, som til dømes sjødeponiet i Førdefjorden, er naturen trua av menneska i Avatar. Filmen er estetisk laga med vakker natur, og sjølv om filmen ikkje viser til harde fakta, er bodskapen klart. Vi må ta vare på naturen.

Filmen stiller spørsmål til kva kunnskap vi har i ryggen når vi gjer store og komplekse inngrep i naturen. Det er lett å vifte med peikefingeren mot industrien, men som konsumentar må vi minne oss på at vi og er med på å skape ein etterspørsel. Kva rolle har vi sjølv i dette?

Filmen er inspirert av den tida Amerika blei invadert og fråteke frå dei innfødde.

Nausicaä (IMdb)
Spelefilm frå 1984

2016 byrja med giftlokk over Bergen by. Det består av svevestøv, nitrogendioksid og svoveldioksid. Det er ikkje første gong og Norge er tidlegare dømt for dårleg luftkvalitet av EFTA-domstolen. I Kina er ansiktsmasker so vanleg at dei no er å sjå på catwalken. Er dette noko vi må bli vande med?

I filmen Nausicaä blir vi ført til framtida der verda er øydelagd av menneskja og det er berre små lommer med menneskjer som har overlevd. Ein av desse er prinsessa Nausicaä  som bur i vindens dal. I staden for å prøve å øydelegge den giftige jungelen som gjer det umogleg for menneskja å puste utan masker, prøver ho å forstå den.

Screen-Shot-2013-04-27-at-12.03.11-PM.png

Om du får meirsmak, sjekk også ut Prinsesse Mononoke (1997).

Trashed (IMdb)
Dokumentar frå 2012

Forbruket vårt har aldri vore større, og med eit høgt konsum kjem store mengder avfall. Trashed tek føre seg den store søppelproblematikken i dagens samfunn, og utfordringar det medføre, som til dømes i form av svært høge verdiar kunstige kjemikaliar både i jord, menneske og dyr.

Denne britiske dokumentaren er  eit godt stykke forskningsjournalistikk som ser problemet frå fleire sider. Sjølv om utviklinga er dyster, viser dokumentaren til sterke positive krefter i grasrotbevegelsen. Som den kjende antropologen Margaret Mead sa det; Never doubt that a small group of thoughtful, committed citizens can change the world; indeed, it’s the only thing that ever has. Alt vi gjer i vår kvadag, små eller store ting er med på å støtte opp om, eller bryte ned etablerte rammer i samfunnet vi lev i. Bruk forbrukarmakta di og sei di meining.

Zero Waste kjøkken

Visste du at du både kan få romsleg plass på kjøkkenet, gode råvarer og spare lommeboka? Sjå Grønare kvardag’s tips og transformer kjøkkenet ditt om til eit søppelfritt kjøkken.

Mange blir forundra når dei høyrer om Zero Waste og tenker at dette må ta alt for mykje tid, og i likskap med andre livsstilsendringar tek det sjølvsagt tid å legge om vaner. Det blir litt som når ein flyttar til ein ny stad og på nytt må finne ein god matbutikk ein likar, eit treningssenter, sitt favoritt bibliotek og plassen med dei beste drinkane. Slik er det også når ein skal oppdage sin eigen heimstad på ny med ein visjon om ein søppelfri kvardag. Bruk kreativiteten og tenk nytt, inkluder vener og familie og finn gode vaner som passar for dykkar livsstil og behov.

Den lettaste endringa du kan gjere for å minske søppel er å tenke nye over kva  du tek med seg inn i heimen. Vi treng ofte mindre en det vi trur og det dei kommersielle makter fortel oss at vi treng.

Planlegg måltida for den kommande veka

Då far min var born hadde dei faste måltid alle dagar i veka, og dei fleste i bygda hadde den same rutinen, ettersom dette var styrt av årstida og kva ein fekk tak i i butikken. I dag handlar vi mykje på impuls, og vi veit gjerne ikkje kva vi skal ha til middag før vi står i butikken. Impulsive innkjøp fører fort til svinn. Den lettaste måten å endre dette på er å lage ein vekeplan for måltida. Fleire matbloggar som til dømes Veganmisjonen tilbyr ferdige vekemenyar. Matkjedene byrjar no også å henge seg på trendane med middagsplanlegging, då det sjølvsagt og er av deira interesse at vi som forbrukarar er meir føreseieleg. Ironisk nok kan ein hevde at vårt handlemønster til dels er eit resultat av det einsidige fokuset matvarekjedene har køyrt på pris, i staden for til dømes kvalitet. Rema 1000 tilbyr ein middagsapp der du enkelt kan planlegge måltida dine. Mindre matsvinn sparar både lommeboka di og søppelspannet.

Du kan og lage dine eigne vekeplaner og sjonglere dine favorittrettar.

8477474033_d9a783bc84_h
Gode system gjer det lett å halde oversikten over kva ein har. Foto: Bryan Lee
Eliminer unødige gjenstandar frå kjøkkenet

Kva treng du eigentleg på kjøkkenet? Mange ender opp med fulle hyller av ting ein eigentleg ikkje treng. Gå igjennom skuffer og skap og fjern dublettar og ting du ikkje brukar. Doner vekk tinga til ein samfunnsgagnleg organisasjon som Fretex. Kanskje noko kan seljast på Finn.no, eller kanskje nokon naboar eller familiemedlemmar har bruk for det. Ver streng med kva du tek inn i kjøkkenet, og lag eit system som gjer at det er lett å sjå kva du har i skuffer og skap. Tenk fleirbruk rundt tinga du har.

Det kan høyres litt rart ut men noko av det mest tilfredstillande ved Zero Waste-livsstilen er for mange nettopp det å finne ut korleis ein kan minke eigendelar. Sjølv om det i utgangspunktet kan vere litt vanskeleg å gje i frå seg ting, er det mykje meir verdifult å kunne bruke kjøkkenet lett og effektivt. Mindre ting fører ofte også til mindre tid til oppvask og rydding.

Bytt ut eingongsprodukt med fleirgongsprodukt

Plast bør ein unngå i den grad ein kan. Det kan berre resirkulerast nokre få gonger før det blir permanent avfall. Det plastmjukgjerande stoffet DINP som brukast i Norge er kontroversielt. Danske myndigheiter er klare i si tale om at ftalatet DINP, i likskap med sin forgjengar DEHP, er hormonforstyrrande. Kjøper du bakepapir utan svanemerke er det godt mogleg at det inneheld fluor. Dette blir brukt for å unngå at feittet festar seg til papiret. Fluor blir i likskap med DINP knytt til hormonforstyrringar, samt nedsett sædproduksjon. Sjå forbrukerrådet sin hormonsjekk for rettleiing.

10292821883_8f8ac3465e_z
Bruk smør eller olje i staden for bakepapir. Foto: Yelp Inc.

Smør eller olje egna seg godt til å smøre former med for å unngå at mat sett seg fast. Du kan eventuelt investere i ei silikonmatte. I staden for plastfilm og aluminiumsfolie kan ein bruke boksar eller bivokspapir (sjå oppskrift). I staden for tørkepapir kan ein bruke kjøkkenhandkle eller sy eigne kjøkkenhandkle på rull. Det same gjeld for papirserviettar. Bytt dei ut med noko i ty. Sjølv eingongsprodukt som serviettar er billige, blir mange bekkar små ein stor å. Det er økonomisk å heller tenke gjenbruk.

Sjå på kjøkkenet ditt som din eigen vesle butikk

For nokre år sidan møtte eg ein matantropolog. For han var det å studere korleis folk laga mat noko av det mest spennande han kunne tenke seg. Der eg såg curry og raspeballa, såg han kulturarv, tradisjon og samspel mellom menneskjer. Det tok meg nokre år før eg forstod kva han eigentleg snakka om.

Det er lettvint å kjøpe prosesserte varer der jobben er gjort for oss, men dette går på bekostning av vår personlege tilknyting til matlaging. Vi mistar kunnskap og erfaring vi har nedarva frå familie og vener i generasjonar og det gjer oss også svært avhengig av produsentane. Vi ender opp med lite kunnskap om kva ingrediensar som er naudsynte for å lage dei ulike varene, noko som både gjer det vanskeleg å stille spørsmål ved innhaldslista til matvarene vi kjøper. I ein hektisk kvardag er det heller ikkje alltid ein har overskot til å saumfare innhaldslistene til alle produkta ein ynskjer å kjøpe. Stussa du også over at du først fant ut at det var sukker i ketsjupen då dei først fekk ein sukkerfri variant? Det enkle er ofte det beste. Gjer det sjølv.

Sjå på kjøkkenet ditt som din eigen vesle butikk. Det er overraskande mykje du enkelt kan lage sjølv. Og det gjeld ikkje berre mat. Få ingrediensar som natron, krystallsoda, kokosolje og kaustisk soda kan til og med halde deg med alle hygieneprodukta du treng.

Utfordr deg sjølv til å prøve å lage ting frå grunnen av. Spør familie og vener om råd. Kanskje de til og med kan inspirere kvarandre?

4072623022_81f39be720_z
Heimelaga sitronost. Foto: Chiot’s Run
Sylting, safting, forvelling, hermetisering, tørking og fermentering

Er du tilhengar av kortreist, emballasjefri mat? Då er du avhengig av å kjøpe sesongbetonte varer. Konservering av gode råvarer er i vinden som aldri før, og det er både mykje kurs og informasjon på nettet. Kanskje har du har ein slektning eller venn som meir en gjerne deler av sin kunnskap? Det er også få ting som smakar so godt som til dømes heimelaga hermetiserte pærer eller heimelaga leverpostei på nybaka brød.

Tips til bloggar: Fermentering,  Sylting, safting og konservering 

Kutt emballasjen

Sesongens frukt og grønt er lett å få tak i emballasjefritt i konvensjonelle butikkar, men om du ynskjer kjøtt og fisk må du til din lokale slaktar, fiskeforhandlar eller kolonial (Bergen). Kjøp kjøtt og fisk frå og frys ned i porsjonar slik at du enkelt kan ta opp det du treng etter kvart. Dersom du kjøper i større kvantum en det du et for veka, treng du berre å supplere med friske grønsaker dei neste vekene. Mindre tid på butikken, og meir tid til det du vil bruke den til. Samtidig sparar du miljøet for unødig søppel, resirkulering og traving fram og tilbake til bosspannet. Sjå Grønare kvardag si liste over emballasjefrie matvarer i Bergen.

Resirkuler

Finn ut kva din kommune resirkulera og lag eit enkelt sorteringssystem på kjøkkenet som gjer det enkelt å resirkulere. Hugs at sorteringssystemet vil endre seg etter kvar som du legg om til ein søppelfri livsstil, det kan difor vere lurt å lage eit fleksibelt sorteringssystem. Du vil fort sjå at det ikkje lenger er bruk for den vanlege bossbøtta. Det er også mogleg å sende søppelet til TerraCycle som nyttar søppelet til å lage nye ting. Brukar de eingongsty eller plasthanskar på jobben? Kanskje de kan resirkulere dette gjennom TerraCycle?

Komposter
Grønare kvardag november 214.JPG
Få kompostmakken til å lage næringsrik jord av matavfallet ditt. Foto: Kristine Ullaland

For å finne ut korleis ein kan redusere mengda søppel ein generera i løp av ein dag, må ein først sjå kva ein faktisk har i søppla. Mange vil bli overraska over kor mykje av dette som faktisk er nedbrytbart materiale. I motsetning til andre lister relatert til avfall, toppar vi forbrukarane lista med 231 000 tonn matsvinn i 2013, samanlikna med 68 000 tonn matsvinn i butikkledda, 2000 tonn matsvinn i grossistledda og 60 000 tonn i matindustrien.

I Bergen tilbyr ikkje renovasjonsverket kompost, og gjev difor støtte til etablering av kompost med intill 1000 kr. For folk i små leilegheiter i byen kan det vere umogleg å starte ein varmkompost eller ein kaldkompost, enten på grunn av manglande hage eller på grunn av skadedyr. Makkompost eller den Japanske fermenteringskomposten, Bokashi er gode luktfrie alternativ. Bokashikomposten kan du ha rett under vasken og består av ein lufttett behaldar der ein tilsett melkesyrebakteriar eller EM1. Makkompost er også luktfritt og det anbefalast at ein startar med 1000 makk for ein vanleg husstand. Jord frå Makkompost, ogso kalla det svarte gullet, er så næringsrik at fleire statar i USA har merka det som gjødsel. Makken må vere inne når det er minusgrader, og jobbar best rundt 20 grader og oppover. Hugs, næringsrik jord gjev næringsrike plantar.

Dersom du har spørsmål send gjerne ein mail til post@gronarekvardag.no.

Lukke til!

Toppfoto: Miss Yas