Kategoriarkiv: søppelfri

6 tips for ein emballasjefri handel

Ynskjer du å prøve deg på emballasjefri handel? Då er planlegging din beste venn. Her er Grønare kvardag sine 6 tips for korleis du kan gå fram for å få ein søppelfri, Zero Waste handlerute.

  1. Planlegg innkjøp

Ved å planlegge matinnkjøp – og gjere det ein gong for veka vil du spare deg for impulskjøp og lettare unngå å kjøpe for mykje mat. Planlegg måltida for heile veka, og hald deg til planen. Du vil raskt merke at du et sunnare, sparar pengar, sparar tid og kuttar emballasje. Dersom du køyre bil, sparar det og drivstoff. Gå gjennom kjøkkenet og sjå kva du treng. Vi har ein tendens til å stappe skapa fulle av mat og drikke som vi ikkje har sjans til å få unna raskt nok. Kanskje det til dømes er nok å ha ein type svart-te, ein grøn og ein frukt-te, for so å bytte det ut med ein ny smak når det er tomt. Då har du alltid fersk te, og du spara plass og pengar, samtidig som du set meir pris på nyinnkjøpte varer.

6880299318_b0e9ee77e9_z
Foto: Phillip Jeffrey Ved å ha få, gode te-sortar i skapet har du alltid fersk, smaksrik te i skapet.
  1. Sesongmat

Lure du på kva som er sesongmat? Sjå etter det som er utan emballasje. Du vil raskt merke at vår, sommar og tidleg haust er høgsesong for emballasjefrie varer. Då er det lett å velje blant blomkål, brokkoli, salatar, raudbetar og eit stort utval av bær. I starten synst eg det var litt hardt, men no set eg stor pris nye sesongvarer. I ei tid der vi ikkje er vand med å vente på noko, synst eg det er ein fin påminning om alt arbeidet som ligg bak maten, og korleis den har blitt til. Bondens marknad og andre matmarknadar er ein fin plass å kjøpe sesongmat – mange kjøper og direkte frå bonden.

  1. Zero Waste-kit

Skift ut emballasje og plastposar med tøyposar og hard emballasje i glas og metall. Kor mykje posar og behaldarar du treng å ta med deg, er avhengig av kor mange de er i hustanden din. Prøv deg litt fram og sjå kva som passar ditt/ dykkar forbruk. Det vil og variere litt etter sesong, kva du har bruk for. Og hugs at mange av varene, som til dømes banan, fint kan leggast direkte på disken utan pose – plast eller tøy. Ein ting start er å skaffe 2 ulike størrelsar med tøyposar (6-10 av kvar) til å bruke til nøtter, kikertar, kjeks, bollar, brød, ris og andre små varer som er tilgjengeleg i lausvekt (godteri!). Dersom du har ein Zero Waste-butikk i ditt område sel dei posar og gjenbruks-emballasje du kan bruke. Du kan og bruke vaskeposar. Har du ei symaskin heime kan du enkelt lage dei sjølv, eller du kan kjøpe det her. Beeorganic tilbyr til dømes start-kit.

DSCF1635
Foto: Kristine Ullaland. Nettingposar passar godt til større matvarer som salat, rotgrønnsaker, brod og liknande.
  1. Ha tøypose og tørkle i veska

Er du mykje på farten? Ha alltid ein tøypose og eit tørkle i veska eller jakkelomma. Då kan du lett ta det fram dersom du skulle ha behov for det. Tørkle kan brukast til so mangt, og kan raskt steppe inn for serviettar, eller som emballasje til ein bolle, ein kjeks eller ein bagett. Dersom du og har med ei drikkeflaske er du klar for det meste.

  1. I butikken

Nokre tøyposar har vekt notert ned på lappen i sida, men dersom du har laga dei sjølv må du vege posen eller emballasjen i butikken før du tek oppi varen, slik at vekta av emballasjen kan bli trekt i frå. Nokre butikkar som til dømes Etikken i Trondheim, tilbyr også avslag i pris dersom du tek med deg dine eigne behaldarar. Dersom posane dine ikkje er gjennomsiktige, opn dei litt opp når du kjem i kassa, slik at butikkekspeditøren kan sjå kva du har kjøpt.

Våte varer som kjøtt, fisk, oliven, feta og liknande, må kjøpast i tette behaldarar. Mange vel å bruke Norgesglas, Weck-glas, eller glas frå Ikea. Det er og alternativ i metall, som er litt lettare å bære men dyrare i pris. Kanskje du allereie har noko heime du kan bruke? 2-5 glas ein fin plass å starte dersom du et mykje kjøtt og fisk. Ost kan du pakke inn i vokspapir eller glas. Det kan du enten lage sjølv eller kjøpe her.

Råvarene6_Zero Waste_Grønare kvardag_Kristine Ullaland
Foto: Kristine Ullaland. I Zero Waste-butikkar kan er det ofte eit godt utval av tørrvarer tilgjegeleg frå dispensarar.

Når du handlar i glas er det ekstra viktig at ein veg glasa før ein legg i varen. Ofte vil forhandlaren ta glaset på vekta og nullstille vekta, for so å legge maten i behaldaren. Det vil so bli printa eit klistremerke som blir klistra på glaset slik at dei i kassa kan sjå inn pris.

Du vil mest truleg få litt spørsmål om kvifor du gjer dette, og om det er tomt for posar ved lausvektshylla. Dette vil gå seg til etter kvart, og det er ein fin måte å få kontakt med personalet på. Personleg opplev eg at eg ofte ender opp i ein spennande diskusjon med engasjerte butikktilsette – som ofte har ergra seg over all emballasjen. Om du kvir deg på å forklare motivasjonen din, eller rett og slett ikkje orkar etter ein lang dag på jobb, kan du sei at du ikkje har bosspann. Handlerutina di vil etter kvart gå raskare.

Brød og bakevarer kan du legge i ein kjøkkenklut, dersom du ikkje har ein pose. Eventuelt legge det i handlenettet. Dersom det ikkje er emballasjefrie bakevarer i din bærbutikk, er dette noko du får hos bakeri. For å kjøpe egg i lausvekt må du ha med eigen behaldar. Bruk gjerne ein gammal eggekartong. Du kan bruke ei korg, men dersom du kjøper mange varer kan det lett skje eit uhell.

7181190399_e8fff2c352_z
Foto: Willow Cottagegarden. Ta med dine eigne eggekartongar og fyll på med egg. Du får kjøpt egg i lausvekt på Zero Waste-butikkar, diverse helsekostbutikkar og Bondens marked. Kanskje du til og med har ein nabo du kan kjøpe av?

Matoljer får du kjøpt i Zero Waste-butikkar, men kan vere noko vanskeleg å finne elles. Drikke generelt er vanskeleg å finne per dags dato, men ein ser ein trend i USA og Europa, og eg antar Norge vil følgje etter.

  1. Heim frå butikken

Når du kjem heim fyller du gryn og andre tørrvarer over i lufttette behaldarar og legge posane tilbake i veska eller i skuffa – klar til neste bruk. Våte varer kan oppbevarast i glasa dersom dei er lufttette, og desse egnar seg også til frysing. Hugs at dersom du frys glasa er det viktig at glasa ikkje er heilt fulle, då er det fare for at dei sprenger når dei blir frose.

Brød kan frysast i tøypose, del det gjerne opp i den størrelsen du eller de et på ein dag, og ta opp ein ny bit kvar kveld. Då har du alltid ferske brød. Brødet kan oppbevarast på kjøkkendisken med skivesida ned mot skjerebrettet, då held skorpa seg fast og fin, og innmaten mjuk. Du kan og bruke bivokspapir. For matinspirasjon, sjekk ut den dyktige Mia Frogner, som står bak Green bonanza. Ho har og ei bok med same namn.

Lukke til!

Toppfoto: David Yttervik Seetiangtham

Grønare kvardag er ei uavhengig heimeside og lenkene i posten er ikkje sponsa. Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag.

Plastfri juli? Start med plasflaska

I juli i fjor var omsetninga av vatn totalt 8.867.708 liter* i Norge. Dryge 2,5 millionar liter av dette var vanleg vatn, utan kolsyre. Kvifor kjøper vi eigentleg flaskevatn?

Når eg gjekk på barneskulen hadde vi ein skuletur til eit anlegg der dei hadde starta med noko heilt nytt, nemleg å tappe vatn på flaske som dei skulle selje. «Dette er det stor marknad for» hevda ein entusiastisk mann, medan han delte ut flaskevatn til alle dei måpande elevane. Vi var ikkje overtydd. Kven i all verda ville vell gidde å betale pengar for noko ein fekk gratis i vaksen, tenkte vi, og flira litt. Vi fekk likevel den entusiastiske mannen til å signere flaskene vi fekk, sånn i tilfelle dei skulle bli masse verdt ein gong i framtida.

Den signerte flaska sto lenge i kjellaren heime hos foreldra mine, og steig dessverre aldri i verdi, men flaskevatn som ei forbruksvare gjekk frå å vere noko vi tok for gitt – til å bli eit produkt i milliardklassen for globale, multinasjonale selskap. Det tok ikkje mange år før vi satt der, med flaskevatnet, og ingen lea eit augelokk om du valde å bruke pengane på flaskevatn.

Kva er problemet?

Kvart minutt kjøpast det ein million plastflasker globalt, og det er venta at talet vil stige med 20% innan 2021 i følgje The Guardian. Mange av desse flaskene blir aldri resirkulert, og om vi skulle vere so heldige å resirkulere flaskene, er omgrepet resirkulering litt missvisande. Det riktige ordet er eigentleg «downcycling» fordi kvaliteten på plasten blir forringa kvar gong den blir gjenbruket. Det betyr at den berre kan bli resirkulert nokre få gonger før den ender som permanent avfall.

I tillegg brukar dei seks ledande internasjonale bedriftene på leskedrikk gjennomsnittleg berre 7 % resirkulert plast i nye flasker. Dette fordi dei frykta at forbrukaren vil velje vekk flaska dersom det er høgre prosent, då dette vil gjere flaska uklar. Det gjer marknaden for gjenbruk av plast i drikkeflasker mindre. Visste du forresten at dersom plastflaska skulle ende i naturen ville det ta 450 år for den å «rotne». I mange tilfelle er det heller ingen garanti for at kjøpevatnet smakar betre en vatnet frå tapp. Plast er heller ikkje heilt tett og er ein av grunnane til at vatn er datostempla.

I kva situasjonar ender ein gjerne opp å kjøpe flaskevatn og kvifor?

Flaskevatn er gjerne noko vi kjøper på farten, på reise, på trening eller på veg til jobben, og det kan opplevast som litt hipt. Kva gjer at vi vel kjøpevatn over vatn frå springen? Er det av praktiske grunnar? Dersom ein kjøper ei flaske vatn, kva merke vel ein og kvifor? Dersom du ynskjer å redusere forbruk av flaskevatn, korleis kan du enkelt legge til rette for dette på ein måte som motivera til å ta i bruk drikkeflaska? Er det miljøaspektet som engasjera? Er det ei fin flaske? Er det økonomien? Eller kanskje andre ting?

Eg gløymer alltid å ta med meg flaska

Å ta med seg ei flaske heimanfrå krev at ein hugsar å ta med seg flaska – når ein går heimanfrå. Dersom du ofte gløyme å ta med deg flaska, kanskje det kan vere ei løysing å kjøpe inn fleire flasker og legge dei i treningsbaggen , jobbveska eller i bilen, om du har det. Du treng ikkje fylle opp flaska. Vatnet er best om det er tappa same dag. Dersom du kan kjøpe vatn kan du og tappe vatn. Fyll den opp når du treng det. Eg har til gode å få eit nei når eg ber tilsette i ein kiosk, kafé eller restaurant å fylle opp flaska mi.

DSCF1244 (2).JPG
Isolert drikkeflaske i rustfritt stål er lett å ta med seg og held seg godt. Denne flaska er godt brukt og er eit år gammal. Foto: Kristine Ullaland

Vanskeleg å bestemme kva drikkeflaske skal eg kjøpe

Mange kan bli overvelda av dei mange ulike råda ein får om drikkeflasker, og ein kan bli litt umotivert når ein har brukt mykje tid på å finne ei flaske som skal vere miljøvennleg for deg og miljøet, for so å få høyre at den ikkje er det likevel. Det enkle er ofte det beste – vel glas eller stålflasker. Glas vege litt, so dersom du treng 0,5 eller større, er det kanskje best med ei flaske i stål. Dersom du ser kjøkkenet med litt nye auge er det ikkje utenkeleg at du allereie har ei fin drikkeflaske i glas heime. Kanskje drikkeflaska di er ei glasflasker frå matbutikken, som tidlegare var fylt med eddik eller limonade? Eller kanskje du har ein ven eller eit familiemedlem som har ei flaske for mykje?

Flasker i metall får du isolert og vanlege. Ei vanleg flaske fungera supert. Dersom det er viktig for deg at vatnet er kaldt, og held seg kaldt lenge, kan ei isolert flaske vere tingen for deg. Dei mest vanlege drikkeflaskene som er isolert, er Klean Kanteen-flaskene, men andre flasker som 24-flaskene, er også gode flasker. Den isolerte flaska til 24 er alt i metall unntatt ein liten silikonring på korken. Det betyr at heile flaska kan gjenvinnast når den tid kjem. Dei vanlege flaskene til Klean Kanteen kan og resirkulerast, med unntak av silikonringen rundt korken. Det skal vere mogleg å resirkulere silikon, men det blir ikkje gjort i Norge per dags dato. Det er i saken over lenka til nettbutikkar, men dersom du bur i nærleiken av ein butikk som sel slike varer anbefala eg å ta turen, so får du deg litt trim, samstundes som du spara emballasje og frakt.

6951183600_acd8d2984e_z
Klean Kanteen kan kjøpast med ulike korkar. Foto: Geoffrey Franklin
Drikkeflaske for born

Born har ofte eit høgre aktivitetsnivå, og flaska må gjerne tole litt meir. Klean Kanteen si tåteflaske på 256 ml.  i stål held seg fin og er lett å reingjere. Flaska er lett å halde for barnet og du kan bytte ut flasketuten med vanleg tut når barnet blir større. For større born har dei flasker i størrelse 355 ml. og oppover, med ulike korkar/ tutar etter kva ein treng. Det gjer det lett å kjøpe ny kork dersom den skulle bli øydelagt eller ikkje lenger passe bruken. Det finnast og drikkeflaske til born i glas, men det passar ikkje for alle. Den norske bedrifta Blafre sel stålflaske til born, og er noko rimelegare en dei andre.

Korleis fjerne smak av flaska

Dersom du brukar flaska til andre ting en vatn, som til dømes kaffi, vil det sannsynlegvis sette smak på flaska. Dersom ikkje smaken forsvinn når du vaskar flaska, sett flaska i vatn og rør i ei ss. natron. La det stå over natta. Dette gjeld mest stålflasker, glas tar ikkje smak. Natron får du kjøpt i din lokale helsekostbutikk, Zero Waste-butikk eller innvandrarbutikk. Eventuelt finn du det på nett.

5801707885_8f994d60eb_z
Kanskje du har eit lite syltetøyglas heime som du føretrekke til drikke? Glas kan fint brukast til både kaffi og vatn utan at smakane heng att. Foto: Weston Mallgren
Plastfri juli?

Er du ein av dei som brukar ferien på å prøve ut nye ting? Kva med å prøve deg på plastfri juli, og få med deg familie og vener til å bli med på kampanjen for ein dag, ei veke eller heile juli?

Kampanjen Plastfri juli (Plastic Free July) starta i 2011, for å få folk til å reflektere meir over plastforureining. Kampanjen har mange linkar til Zero Waste-rørsla, men knyt seg berre til juli, og kan omfatte alt i frå å ta avstand frå ein-gongs-artiklar til heilt plastfri. Synst du ein månad høyrtes litt mykje ut? Du kan melde deg opp for ein dag, ei veke, heile juli eller frå no av. Høyrest det ut som noko for deg? Meld deg på her.

*Omfatta alle norske vatnprodusentar unntatt Isklar og Voss.

Toppfoto: Chesapeak Bay Program

Grønare kvardag er ei uavhengig heimeside og lenkene i posten er ikkje sponsa. Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag.

Fem grøne TV-tips

Føler du at du kastar vekk alt for mykje tid på å sjå film og TV-seriar? Ikkje har dårleg samvit. Film og tv-seriar er eit av vår tids viktigaste kulturutrykk og kan tilby ein sentral innsikt i dei ynskjer, idear og ideal som er i samfunnet. Sjå Grønare kvardag sine tips til filmar og seriar, og bli utfordra til nye tankar rundt klima, miljø og samfunn.

Filmfortellingane har overtatt mange av dei klassiske mytenes funksjonar, som nettopp var å gje oss ein felles grunn for å forstå og tolke verda vi lev i. Sett i eit miljøperspektiv; Kva utfordringar står vi ovanfor? Kva er verdifult for oss? Kva vegar kan vi (og bør vi) velje? Og kva framtid ynskjer vi?

Battlestar Galactica (IMdb)
Tv-serie frå 2004-2009

Battlestar Galactica stiller spørsmål til om vi bør finne ei løysing på klimautfordringane vi står ovanfor, eller om vi heller bør fokusere på å finne andre planetar vi kan leve på. Dette høyres svært science fiction ut men det er folk som jobbar med dette. Den 22. desember, 2015 kunne grunnleggaren av Tesla, Paypal og romfartsselskapet SpaceX, Elon Musk, melde at dei har fått til å lande ein rakett ved hjelp av rakettens eigen motorkraft. I følge Musk er dette det første skritt på vegen mot kolonisering av Mars.

I TV-serien Battlestar Galactica er koloniar i verdsrommet blitt kvardagsleg og menneska er godt etablerte. Jorda er uleveleg og menneska er på jakt etter ein ny planet å busette seg på. TV-serien er relevant som aldri før, og tek føre seg ulike utfordringar vi står ovanfor i dagens samfunn i tillegg til klima. Serien belyser til dømes utfordring med og behovet med å definere eit «oss» og «dei», filosofiske tankar rundt utvikling av kunstig intelligens og komplekse relasjonar blant menneskjer under særs prøva situasjonar.

Bør vi fokusere på å redde jorda eller bør vi heller fokusere på å bygge ein battlestar?

The Truman Show (IMdb)
Spelefilm frå 1998

I følgje Kirkegaards tenking blir vi frå tidleg alder vant med at andre tar avgjersler for oss, slik at vi sjølv ikkje treng å ta stilling til vanskelege val. Både dei arva eigenskapane og det miljøet og samfunnet vi er ein del av, blir i stor grad regna som dei faktorane som bestemmer verdiar og val. Vi oppføre oss slik det blir forventa at ein oppfører seg i miljøet og samfunnet vi er ein del av. Truman sitt liv er eit realityshow, alt er arrangert, og han veit ikkje sjølv.

Filmen tar for seg det grunnleggande filosofiske spørsmålet; Korleis kan eg stole på at den verda eg har rundt meg, er verkeleg og ikkje ei kulisse? Mange av miljøutfordringane vi står ovanfor er ikkje synlege for oss med mindre vi aktivt oppsøker dei. Bli inspirert av Truman til å utfordre deg sjølv til å søke etter løysingar og gode tilnærmingar til dine hjartesaker.

Avatar (IMdb)
Spelefilm frå 2009

We’re here, we’re big, we’ve got the guns, we’ve got the technology, we’ve got the brains, we therefore are entitled to every damn thing on this planet.

Alt kan kjøpast for pengar og kapitalismen rår. I likskap med aktuelle saker vi har i Norge i dag, som til dømes sjødeponiet i Førdefjorden, er naturen trua av menneska i Avatar. Filmen er estetisk laga med vakker natur, og sjølv om filmen ikkje viser til harde fakta, er bodskapen klart. Vi må ta vare på naturen.

Filmen stiller spørsmål til kva kunnskap vi har i ryggen når vi gjer store og komplekse inngrep i naturen. Det er lett å vifte med peikefingeren mot industrien, men som konsumentar må vi minne oss på at vi og er med på å skape ein etterspørsel. Kva rolle har vi sjølv i dette?

Filmen er inspirert av den tida Amerika blei invadert og fråteke frå dei innfødde.

Nausicaä (IMdb)
Spelefilm frå 1984

2016 byrja med giftlokk over Bergen by. Det består av svevestøv, nitrogendioksid og svoveldioksid. Det er ikkje første gong og Norge er tidlegare dømt for dårleg luftkvalitet av EFTA-domstolen. I Kina er ansiktsmasker so vanleg at dei no er å sjå på catwalken. Er dette noko vi må bli vande med?

I filmen Nausicaä blir vi ført til framtida der verda er øydelagd av menneskja og det er berre små lommer med menneskjer som har overlevd. Ein av desse er prinsessa Nausicaä  som bur i vindens dal. I staden for å prøve å øydelegge den giftige jungelen som gjer det umogleg for menneskja å puste utan masker, prøver ho å forstå den.

Screen-Shot-2013-04-27-at-12.03.11-PM.png

Om du får meirsmak, sjekk også ut Prinsesse Mononoke (1997).

Trashed (IMdb)
Dokumentar frå 2012

Forbruket vårt har aldri vore større, og med eit høgt konsum kjem store mengder avfall. Trashed tek føre seg den store søppelproblematikken i dagens samfunn, og utfordringar det medføre, som til dømes i form av svært høge verdiar kunstige kjemikaliar både i jord, menneske og dyr.

Denne britiske dokumentaren er  eit godt stykke forskningsjournalistikk som ser problemet frå fleire sider. Sjølv om utviklinga er dyster, viser dokumentaren til sterke positive krefter i grasrotbevegelsen. Som den kjende antropologen Margaret Mead sa det; Never doubt that a small group of thoughtful, committed citizens can change the world; indeed, it’s the only thing that ever has. Alt vi gjer i vår kvadag, små eller store ting er med på å støtte opp om, eller bryte ned etablerte rammer i samfunnet vi lev i. Bruk forbrukarmakta di og sei di meining.

Søppelfri lærpuss og voks

Ved å ta vare på tinga dine, varer dei mykje lengre. Dette er ikkje noko unntak for lærprodukt. Lær korleis du enkelt kan lage lærfett og voks i vekas innlegg.

Bergen er ein våt by som gjer livet hardt for skoa og veskene våre. Sjølv om ein i utgangspunktet gjerne vel meir vêrharde kle og sko på regntunge dagar, hender det likevel at vêret overrumplar oss. Då er det viktig å ta ekstra godt vare på læret. Heldigvis kan du enkelt lage det du treng med få ingrediensar. Kanskje du allereie har det heime?

Heimelaga lærfett og voks er fri for verstingstoff som ein finn i kommersielle produkt, som til dømes PFOA og organiske løysemiddel som VOC som blir brukt i impregnering. Synst du og det tek for mykje tid å sette seg inn i alle desse uønska kjemikaliane? Lag heller det du treng sjølv. Det er overraskande lett.

Lærfett
Lærfett_Zero Waste_Kristine Ullaland_Grønare kvardag
Finn ein tom boks eller glas som passar som behaldar. Sjølv har eg brukt ein tom teboks. Som pussefille er oppklipte handkle supre. Hugs at oppskrifta også passar for trepolering. Foto: Kristine Ullaland
Oppskrift:

1 del bivoks

4 deler matolje

Framgangsmåte:

Hell ingrediensane over i eit glas eller ein bolle som toler varme og sett det i vassbad. Når bivoksen har smelta, rør godt og hell over i behaldaren din. La den kjølne før bruk. Hugs å reingjer læret før du smørar inn feittet. Noko lær er svært bearbeidd og toler berre syntetisk spray. Prøv difor først på eit lite synleg område.

Tørk av overflødig fett med ei fille. Gamle t-skjorter eller oppklipte handkle er flotte å bruke som skofiller.

Voksing av lær

Etter at læret er satt inn med fett er det klart for voksing. Det lagar du av same ingrediensane som lærfett, men forholda er ulike.

Oppskrift:

2 ss bivoks

2 ½ ts matolje

Framgangsmåte:

Smelt ingrediensane i eit vassbad. Når blandinga er flytande, rør godt om og smør på læret. Voksen vil bli kvitgul når den stivnar. Dette er heilt normalt og forsvinn når du tørkar av læret. Dersom du har ein hårfønar kan du bruke varmlufta til å jobbe voksen inn i læret.

14059599044_45aeb57574_k.jpg
Foto: Tamakin Solo.

Oppskriftene er henta frå Zero Waste pioneren Bea Johnson, som og brukar lærfett til å polere tre, negler, tørre hårtuppar og som lepomade. Sjølv synst eg den fungera best til tre og lær. Dersom du planlegg å både bruke produktet til hud og hår, samt lær og tre, ha produktet i to ulike behaldarar for kvart sitt formål. Tenk hygiene.

Forhandlarar av ingrediensar
Matolje

Matolje kan kjøpast i lausvekt hos Mølleren Sylvia om du bur i Oslo. Du kan også kjøpe større dunkar med matolje i metall eller glas på innvandrarbutikkar eller i glas hos din lokale matvarebutikk.

Bivoks

Har du ein lokal birøkter? Forhøyr deg der om du kan kjøpe bivoks emballasjefritt. Om vedkommande ikkje sel dette sjølv kan dei kanskje vidareformidle ein forhandlar. Bivoks selgast også i mange helsekostbutikkar og hobbybutikkar. Om du ynskjer økologisk bivoks kan du kjøpe det her (emballert). I nokre forum er det diskutert korvidt det er bærekraftig å kjøpe økologisk bivoks då det skal vere vanskelig å få tak i for birøktarar. Samtidig kan det tenkast at høg etterspørsel også gjer det meir attraktivt for birøktarar å drive økologisk. Sjølv har eg ikkje økologisk bivoks, og er særs nøgd med min lokale, emballasjefrie bivoks.

Om du bur i Bergen kan du kontakte Søylands Biegard som sel bivoks for 100 kr kiloen.

Bivoks kan brukast til so mangt, kva med å lage deg eit bivokspapir når du først er i gang?

Lukke til!

Toppfoto: Hugo Chisholm

Bokashi: Lag ditt eige serum og strø

Nei dette er ikkje ein lekker limonade. Det er melkesyrebakterien Lactobacillus (IMO), bokashien sin gode hjelpar. Lær korleis du kan lage den sjølv, samt ditt eige bokashistrø.

Lurer du på korleis ein bokashikompost fungerar? Les meir her.

Lactobacillus er ein type bakterie som finnast i mange ulike former. Dette er ein «vennleg» melkesyrebakterie som blant anna lev i vårt fordøyelsesystem i følgje U.S. National Library of Medicine.

Du kan kultivere mikrobar sjølv, enten frå lufta, frå jord eller lauv. Denne oppskrifta kultivera bakteriar frå lufta. Om du ikkje ynskjer å dyrke bakteriekulturen sjølv kan du enten kjøpe effektive mikroorganismar til bokashi, kalla EM1 eller kjøpe ferdig bokashistrø. EM1 er ein mykje meir effektiv bakteriekultur beståande av fleire typar bakteriar som forsterkar kvarandre. Dyrking av bokashiserum og å lage strø frå grunnen er tidkrevjande og for spesielt interesserte.

Å dyrke fram den ynskja bakteriekulturen kan ta nokre veke, avhengig av temperatur. Dersom du er ivrig etter å komme i gang med komposten rådast det at du kjøper første pose bokashistrø for so og eventuelt lage ditt eige.

Bokashi og drivhusgassar

I likskap med makkompost, som også er kjent som Vermikompost, produsera ikkje bokashien drivhusgassar slik som tradisjonell kompost gjer. Dette fordi komposten blir fermentert for so å bli nedbrote, og gjennomgår ikkje rotning som tradisjonell kompost gjer. Det er denne prosessen som skapar drivhusgassar. På ein måte kan ein sei at bokashi ikkje er ein komposteringsprosess men ein anaerob fermenteringsprosess, som gjer det enkelt for jordas levande organismar å fordøye bokashikomposten. Drivhusgassar eller ei, kompost er ein fin måte å kutte søppelet på og gjev næringsrik jord.

Ingen lukt eller problem med skadedyr

Sidan komposten er lukka treng du ikkje uroe deg for skadedyr eller insekt. Komposten er luktfri og kan fint oppbevarast inne. Det er allsidig og kan brukast til å fjerne lukt og opne tilstoppa rør, i tillegg til kompostering. Den blir til dømes brukt til å fjerne lukt i grisebingar og likande.

Lag ditt eige serum (Lactobacillus) og bokashistrø/ papir

Oppskrifta er delt opp i to fasar sidan du først må dyrke fram den ønska bakteriekulturen, før du kan sette det inn i aviser eller liknande som du brukar på komposten.

Kanskje du har nokre aviser liggande heime som du kan bruke? Visste du at papir berre kan resirkulerast 6-7 gonger før det blir permanent avfall? Kompostering er eit godt alternativ til forbrenningshallar. Foto: Svein Halvor Halvorsen
Kanskje du har nokre aviser liggande heime som du kan bruke? Visste du at papir berre kan resirkulerast 6-7 gonger før det blir permanent avfall? Kompostering er eit godt alternativ til forbrenningshallar. Foto: Svein Halvor Halvorsen
Lactobacillus
Du treng:

Ris (eventuelt ein anna kjelde til karbohydrata som til dømes quinoa)

To behaldarar til å dyrke bokashien i (ein liten og ein som rommar 10 gonger so mykje)

Ein kjøkkenhandduk eller liknande til å dekke over behaldarane

Flasker til å oppbevare serumet i (plast)

Oppskrift:

1 del risvatn

10 delar mjølk

10 delar sukker eller melasse

Framgangsmåte:

Ta ris i ein behaldar og fyll det med dobbelt so mykje vatn. Rist vatnet og risen godt, og skyl av vatnet i ein behaldar. Dette blir din base for bakterieveksten, og den vil tiltrekke seg mikrobar du har i lufta heime, blant dei bakterien Lactobacillus.

Legg ein kjøkkenhandduk eller noko liknande lett over basen slik at ikkje insekt eller rusk kan komme nedi. Hugs at det ikkje kan vere for tett. Vi ynskjer tross alt å trekke til oss bakteriar.

I løp av 2-8 dagar vil det danne seg ei kvit hinne på basen og lukte syrleg. Du vil sjå at basen har delt seg i tre lag. Topplaget har ei kvitleg hinne. Det midtarste laget er gråleg/ kvitt, medan botnen har kvitt botnslam. Vi er interessert i det midtarste laget og silar derfor basen, eventuelt bruk eit tøystykke som sil og press vatnet gjennom for hand.

Mål blandinga i eit desilitermål og hell so blandinga i ein større emballasje. Bland inn 10 delar mjølk. Økologisk heilmjølk er det beste, men all mjølk vil virke. Ved å tilsette mjølk lagar vi ein god vekstbase for Lactobacillus. La blandinga stå til det har danna seg eit kvitt skum på toppen. Det tek vanlegvis 1-3 veker, avhengig av temperatur.

Sjå video for illustrasjon av konsistens.

Fjern toppen av blandinga med ein steikespade eller liknande. Lukta er sursøt og minner om rømmask (rømmekolle). Veska vil være svakt gul. Sil av og hell resten blandinga over i ein ny behaldar der du tilsett sukker eventuelt melasse. Bland godt inn og fyll over på tette flasker. Denne fasen skal ikkje utvikle gass, men det anbefalast likevel å oppbevare serumet på plastflasker. Eg har sjølv serumet på glasflasker men dette krev meir tilsyn for å forsikre at flaskene ikkje sprekk. Hald eit auge med flaskene og opn dei med jevne mellomrom for å sleppe ut eventuell gass.

Legg biprodukta av prosessen i komposten eller grav det ned i bedet. Ver obs på at det vil byrje å lukte når du skil blandinga. Om du gjer det inne, kan det vere lurt å gjere det når du ikkje skal ha gjestar ein time seinare.

Du kan blande sukker/melasse og serum det direkte i flaskene. 1 del sukker og 1 del serum.

Haldbarheit: Serum

Det stridast kor lenge blandinga kan oppbevarast før den blir dårleg. Nokre seier 2 år, medan andre seier 3 månadar. Dersom du blandar serumet med melasse kan du oppbevare det i romtemperatur, om du brukar sukker må du oppbevare blandinga i kjøleskapet.

Grønare kvardag_Bokashi serum1_DIY_Kristine Ullaland
Serumet bør oppbevarast på plastflasker då gassproduksjon kan forekomme, noko som kan føre til at glassflaskene sprekk. Glassflaske krev ekstra arbeid. Foto: Kristine Ullaland
Oppskrift
Bokashistrø/ Bokashiark:

Sett serumet inn i avispapir, kaffi eller kveitekli (kruskakli)

For å bruke serumet til bokashi er det vanleg å blande det inn i avispapir eller ein eller anna type kli. Du kan også bruke kaffi. Nokre brukar serumet som spray direkte på komposten, men eg har ikkje prøvd dette sjølv.

Framgangsmåte:

Bland serumet ut med 20 delar vatn, og sett inn i til dømes avispapir. Serumet blir no «aktivert» og dersom du lat det stå på flaske vil det danne seg gassar i flaska. Serumet har også kortare levetid når det først er aktivert. Opne flaska med nokre dagar mellomrom for å sleppe ut gassen. Det beste er å bruke alt du vatnar til å sette inn i til dømes avispapir. Kveitekli// kruskakli skal vere det mest effektive, men har sjølv berre brukt avispapir.

Ta ut stiftane av avisene. Du kan velje om du vil bruke ein plastpose eller ein tett behaldar. Vakuumpakking er klart det beste. Legg avispapiret i ein tett plastpose og fyll med veske slik at avisene blir fuktige. Det skal vere ca. 50 % luftfuktighet. Om du brukar kli skal du kunne forme ein ball, utan at den fell frå kvarandre når du opnar hendene att. Klem ut so mykje luft du kan av posen og knyt den. La posen ligge 1-2 veker. Det er viktig at prosessen er lufttett og at den har så lite luft som mogeleg.

Når avisene luktar sursøtt, er dei klare til tørking. Du kan også bruke dei slik dei er. Haldbarheita skal faktisk vere betre når dei er fuktige, men dei er mykje meir utsatt mugg og krev difor ein heilt tett behaldar og minimalt med luft. Det er difor lurt å tørke papiret. Det tek ca. 1-2 dagar. Om du vel å bruke kveitekli, er eit leikebasseng ypparleg for tørking. Strøet må vendast under tørking for å få alt tørt, samt unngå mugg. Oppbevar det so i ein plastpose eller ein tett behaldar. Jo mindre luft det er i behaldaren, jo betre. Om du oppbevara det i ein plastpose, klem ut all luft og knyt att posen. Ta ut ark etter bruk.

Grønare kvardag_Bokashi Norge_
Ynskjer du å lære meir om Bokashi. Sjekk gjerne ut den nyoppstarta bedrifta Bokashi Norge. Bilete er hyperlenka.
Kjøpe serum eller bokashistrø?

Om du synst dette høyres vanskeleg ut kan du kjøpe ferdig bokashistrø hos Bokashi Norge. Dei jobbar også med å få til eit effektivt strø basert på byggrestar frå eit lokalt mikrobryggeri. Om du ikkje ynskjer å lage serumet sjølv kan du kjøpe det her. Ynskjer du å lære meir om bokashi, kan boka Bokashi composting: From scraps to soil in weeks anbefalast. Boka er kritisk til sjølvdyrka bokashistrø fordi det ikkje er like effektivt som EM og EM1 som er ei har ein samansetning på minst 3 ulike bakteriekulturar, inkludert ulike former for melkesyrebakterien Lactobacillus, som blir brukt i oppskrifta over. Mi erfaring er at den heimelaga kulturen er god nok og kompostera matavfallet innan 5-6 veker under ideell temperatur (over 18-20 grader). Eg vil likevell mest truleg gå over til å kjøpe strø, eventuelt EM1, då det ikkje passar min livsstil å lage dette sjølv. Har du prøvd dette før og har andre erfaringar? Del gjerne i kommentarfeltet.

Lurer du på korleis ein bokashikompost fungerar? Les meir her.

Lukke til, enten du vel å lage eller kjøpe bokashistrø.

Toppfoto: Kristine Ullaland

Kutt plasten, lag bivokspapir

Mykje av søppelet vi genererar i løp av ein dag er knytt til matoppbevaring. Lær korleis du kan kutte plastfolien og lage din eigen emballasje i staden.

Grønare kvardag var i haust på besøk til Bergen sine urbane bier på Hotell Terminus, og det er umogleg å ikkje bli begeistra for desse flittige insekta. Ikkje berre pollinera dei blomster, dei gjev oss nydelig honning, bivoks, pollen, den næringsrike dronninggeleen, samt det naturlige antibiotikum Propolis, som også drep sopp og virus.

I ein søppelfri kvardag er bivoksen spesielt nyttig. Når ein kuttar plastemballasjen er bomull voksa med bivoks ein god erstattar, og gjer det lett å slenge over salaten du ikkje rakk å ete opp til lunsj. Maten held på fuktigheta, bivokspapiret kan brukast omatt mange gonger, og er naturleg antiseptisk. Når bivokspapiret har gjort si teneste, kan det komposterast, i motsetning til sin konkurrent, plastemballasjen.

Plastemballasje kan dessverre berre resirkulerast nokre få gonger før det blir permanent avfall. I tillegg inneheld mjukplast ftalater DINP, som blir tilsett for å gjere plasten mjuk. Dette ftalatet blir lenka til blant anna hormonforstyrring, særskild hos menn. Det same gjeld DINP’s forgjengar DEPH, som no er forboden. Norge ventar på vurdering frå EU før dei eventuelt forbyr ftalatet DINP. Sjå Fremtiden i våre hender sitt informasjon om ftalater.

Som forbrukar er det omlag umogleg å halde seg oppdatert med kunstige kjemikaliar i slike produkt. Det lettaste er difor å eliminere dei frå dine forbruksvanar. Lag ditt eige bivokspapir, samla av naturens hjelparar.

birøkt_pollen_bivoks_beewrap_Grønare kvardag_Zero Waste home_Kristine Ullaland
Foto: Kristine Ullaland

Bivokspapir

Du treng:

Eit stykke 100% bomull i fin kvalitet i ein passande størrelse

  • For brød, innpakking av større matpakke eller liknande: ca. 35-40 cm * 60 cm
  • For innpakking av matpakker type 2-3 brødskiver, ost eller liknande: ca. 25 cm * 40 cm

Saks

Bivoks (seljast på helsekost, hobbyforretningar. Kontakt eventuelt ditt lokale birøktarlag). Om du bur i Bergen kan du kontakte Søylands Biegard, som sel bivoks for 100 kr kiloen.

Bakeunderlag i silikon eller liknande til å ha under tøystykket når det skal i omnen (ver obs på at det er vanskleg å fjerne voksen etter bruk)

  • Eventuelt eit steikebrett du ikkje er så redd for.

Ein kniv

Ei skjerefjøl

Ein kleshengar til å tørke bivokspapiret på (vil komme voks på)

Ein steikeomn

Førebuing:

Tenk ut kva du vil bruke bivokspapiret til og kva størrelse du treng. Du veit sjølv best kva matvanar (og emballasjevanar) du har og kva bivokspapir du har mest behov for.

Vel ut eit tøystykke i 100% bomull i fin kvalitet. Vel gjerne eit med mønster slik at eventuelle voksujevnheter ikkje blir synlege. Hugs at det ferdige produktet vil bli litt mørkare. Vask gjerne stoffet før du sett det inn med bivoks, om du vel å kjøpe noko nytt. Dette fordi nye stoff gjerne kan innehalde uheldige biprodukt frå produksjonen og/eller sprøytemiddel.

Framgangsmåte:
Bivoks klar til bruk. Om du ynskjer å kjøpe bivoks utan emballasje, ta kontakt med din lokale birøkter.
Bivoks klar til bruk. Om du ynskjer å kjøpe bivoks utan emballasje, ta kontakt med din lokale birøkter. Foto: Kristine Ullaland

Sørg for at bivoksen er oppbevart kaldt før bruk. Det gjer den mykje lettare å arbeide med. Om du har noko å raspe med, er dette det beste, men bivoks er vanskelig å vaske av etter bruk, så da må det vere ei rasp du berre vil bruke til bivoks. Det du eventuelt kan gjere er å skjere bivoksen opp i små bitar. Dette er mykje lettare å reingjere etter bruk.

Legg silikonbakepapiret i botnen av steikebrettet og tøystykket over. Om det er for stort for steikebrettet kan du brette det i to. Det kan vere lurt å velje eit mindre tøystykke første gang du lagar bivokspapir.

Kutt opp bivoksen i små bitar og fordel jamt utover. Pass på at du ikkje har for mykje voks på. Då vil papiret bli for stivt og flasse. Det er betre å ta litt for lite for så å ta ein ny omgang med voks. Pass godt på å få voks i endane og hjørna av stoffet. Eg eksprimentara no med kor mykje voks eg treng på dei ulike stoffstykka og har ikkje endå noko fasit. På dei minste stykka 25 cm*40 cm har eg brukt ca. 45-55 gram voks, men om du ynskjer eit stivare, eventuelt eit mindre stivt papir kan du regulere mengda voks.

Sett steikeomnen på 180 grader og plasser steikebrettet med bivokspapiret midt i omnen. Det vil, avhengig av størrelsen på voksbitane, ta rundt 5-10 min å smelte voksen. Når alle bitane er smelta tek du voksen ut. Sjå over om det er nokre områder som det ikkje har kome voks på. Om nokon områder ikkje har voks, legg du på litt voks på desse områda og tek papiret inn att i omnen til dei er smelta.

Heng so opp papiret og la det tørke. Etter 5-10 min kan du brette saman ditt heimelaga bivokspapir.

Bivokspapiret blir fort tørt. Det kan vere lurt å ta papiret av hengaren før det er heilt tørt for å unngå at voksen sett seg fast i hengaren.
Bivokspapiret blir fort tørt. Det kan vere lurt å ta papiret av hengaren før det er heilt tørt for å unngå at voksen sett seg fast i hengaren. Foto: Kristine Ullaland
Bruk og vedlikehald

Papiret må berre vaskast i kaldt vatn, då varmt vatn vil løyse opp voksen. Bivoks er naturleg antiseptisk. Du treng difor ikkje å bruke såpe. Reint vatn er nok.

Papiret kan ikkje brukast til kjøtt og fisk.

Papiret er diskre i lukt, samanlikna med fleire kommersielle produkt, men har til gjengjeld kortare levetid. Personleg synst eg ikkje dette gjer so mykje, då papira etter mange månadars bruk ofte byrjar å få ein del flekkar og er klar for ein vask og ny runde med voks. Eventuelt komposten.

Om du ynskjer å kjøpe bivokspapir er desse til sal i mange av dei lokale helsekostbutikkane, som til dømes Reindyrka i Bergen. Bergen sin lokale nettbutikk Agent M fører også desse.

Har du lyst å lære meir om birøkting? Grønare kvardag vil publisere ein artikkel om dette til våren. Du kan eventuelt sjekke ut Bier og birøkting i by og bygd, av Ragna Ribe Jørgensen.

Lukke til!

Headerfoto: Kristine Ullaland

Bokashikompost

I Japan har dei lange tradisjonar med å effektivisere komposten ved å tilføre mikroorganismar. No byrja teknikken å bli meir og meir vanleg i vesten. Lær korleis du kan omdanne matavfalle ditt til næringsrik jord.

Kompost under kjøkkenvasken

Bokashi er ein kompost du har i ein lufttett behaldar, gjerne under kjøkkenvasken. Vanlegvis vil matavfall som blir oppbevart i lufttette boksar lukte. Grunnen til at bokashi ikkje luktar er at komposten blir tilført mikroorganismar i form av bokashistrø eller bokashipapir som fermenterar komposten. Komposten din blir på ein måte sylta på same måte som sylteagurken du har i kjøpelskapet. Sjølv har eg bokashikomposten under vasken, og tek oppi matavfallet mitt etter kvart. Det som er flott med bokashi er at alt av matavfall kan komposterast. Du treng difor ikkje å overvåke komposten for å forsikre deg om at dei andre medlemmane i husstanden din brukar den riktig. På kvelden tek du eit lag bokashistrø over matavfallet for å halde i gang bokashien. Om du skal kompostere reker eller bein kan du bruke litt ekstra strø.

Når bokashibøtta er full må den stå i minst to veker i romtemperatur. Dette for at bokashikulturen skal få tid til å fermentere komposten.

Lag Bokashi av kebabemballasje_Grønare kvardag_Zero Waste_
Som kompostbehaldar kan du bruke kebabemballasje. Det kan du få ta i hos din lokale kebabsjappe. Dei blir kvitt søppelet sitt og du får ein bokashibehaldar. Vinn-vinn for begge.
Når er komposten klar?

Når komposten er klar skal det lukte litt søtleg. Då kan du velje om du vil grave den ned i bakken, i plantekassen din, eller i ein jordfabrikk. For at bokashien skal bli ferdig må den blandast med jord, og det er viktig at topplaget består av jord. Sjølv har eg ein plantekasse som eg kun brukar til kompostjord, samt ein kasse i kjellaren som eg brukar som jordfabrikk på vinterstider. Så lenge det er meir en 15 grader vil komposten arbeide, men er mest effektiv når det er over 20 grader.

Frå du blandar ut bokashien med jord, tek det 3-6 veker før komposten er klar til bruk. Du vil då ikkje lenger sjå særleg spor etter avfallet du har kompostert. Den ferdige jorda er svært næringsrik og passar godt til dyrking. Hugs at næringrik jord blir til næringsrik planter. Mykje av jorda vi kjøper i butikk er utvunne av myrer. Ikkje berre er det uhendig for det store co2-utsleppet dette medfører, jorda er også tilnærma næringsfattig.

Sjølv om det er fristande å bruke jorda frå komposten med ein gong, er det lurt å vente minst 3 veker. Dette fordi jorda har ein syrleg ph-verdi. Nokre brukar også komposten til i makkomposten. Utfordringa med dette er at komposten er for sur for makken, noko som vil slite på makken og mest truleg minke bestanden.

Kva treng du?
Ein lufttett behaldar i passande størrelse
  • Mine behaldarar har eg fått gratis av den lokale kebabshappa. Plastikkbehaldarane til kebab er super størrelse som passar utmerka under kjøkkenvasken. Dei er også lette å stable under lagring både med og uten innhald. I tillegg er det gjennbruk av ein ressurss som ellers ville gått i søppelet. Om du ynskjer å kjøpe bøtter kan du gjere det her. Hugs at du treng fleire en ei bøtte sidan komposten må stå i 2 veker før den kan gravast ned.
Bokashistrø
  • Bokashistrø kan du lage sjølv. Alt du treng er risvatn, melk, sukker og litt tid. Oppskrift finn du her. Eventuelt kan du kjøpe det her (plastikkemballert).
Ein plass å grave ned komposten

Om du ikkje har ein hage har du gjerne ein ven med ein hage. For urbane forhold er eg mest tilhengar av makkompost, då jorda kan brukast utan noko utblanding slik som med bokashikomposten. Det er også mange som ynskjer å kjøpe jorda, så det er ikkje noko problem å bli kvitt jord. Grunnen til at mange likevel brukar bokashikompost, er at den tek alt som makkomposten ikkje tek; sitrus, bein og kjøttrestar, samt mjelkeprodukt. Mange finn dette skremmande og lurer på om bokashimikroben kan fortære andre ting. Bokashimikroben er ikkje særleg motstandsdyktig i miljø med mykje oksygentilførsel. Det er difor den må dyrkast i ein lufttett behaldar.

Bokashi_Grønare kvardag_Zero Waste_ Kristine Ullaland_Kompost inne_Urban kompost
Foto: Kristine Ullaland. Denne jorda er blitt til på totalt 5 veker. Det var opprinneleg sitrus og ananasskal. Denne lille fliken med ukompostert ananas med ein klisterlapp er alt som avsløre dets fortid. Bokashikompost er svært effektivt.
Lag ein jordfabrikk

Dersom du har ei bod eller ein kjellar kan du lage det ein kalla ein jordfabrikk. Det er ein behaldar der du kan blande kompsten din med jord slik at bokashien blir til jord. Etter 3-6 veker er komposten klar til bruk og kan brukast som den er. Du kan sjølvsagt også lage jordfabrikken ute, men du vil ikkje ha mulighet til å blande inn komposten når det er frost ute. Komposten kan fint stå lagra over lengre tid utan at det gjer noko, men det er litt kjedelig å fylle boda med kompost dersom det er andre alternativ.

Kompost uten forråtning

Makkompost og bokashi produserar ikkje co2, då desse ikkje bryt ned maten med forråtning slik som tradisjonell varmkompost til dømes. I makkomposten et makken komposten før den byrjar å rotne og er difor luktfri. Bokashikomposten blir som sagt til ved fermentering og blir så brutt ned.

Støtte til kompost

Dersom du bur i Bergen støttar BIR med opptill 1000 kr i oppstart av kompost. Dette kan du søke om her.

Grønare kvardag_Bokashi kompost_Lag Bokashikompost_Zero Waste Norge
Kompostjord gjev næringsrik jord som er flott å plante i. Hugs at næringsrik jord gjev næringsrike plantar. Foto: Kristine Ullaland

Toppfoto: David Yttervik Seetiangtham/ Grønare kvardag

Prøv deg som søppeldykkar

Daglegvarehandlar med eit godt utval frukt, grønt og ferske brød til stengetid er noko vi no anser som normalen. Likevel skal vi ikkje lenger tilbake en til 80-tallet før utvalet av ferske matvarer var mykje meir sesongbetont. Heile daglegvarekonseptet slik vi har i dag er eit relativt nytt tilbod, og er ein vidareutvikling av landhandelen og kolonialhandelen.

Ordet kolonial kjem frå ordet koloni, og kolonialen var ein butikk for varer som kom frå dei ulike koloniane. I dag har kolonialen ikkje lenger krydder frå India, men geitost frå Voss. Varene er framleis eksklusive, men kva vi ser som eksklusivt har endra seg. I daglegvarebutikkane er det ikkje eksklusivt. Det er billig. Og vi vel gjerne butikk etter kva som er på tilbod.

Den faste handlelista er ikkje lenger norma. Vi veit gjerne ikkje kva vi skal ha i til middag i dag før vi står i butikken. Sjølv om butikkane til ein viss grad kan stimulere oss til å velje visse varer, er eit uberekneleg handlemønster med på å auke matsvinn. Vekas innlegg tek føre seg søppeldykking og matsvinn i norske matbutikkar.

Kven eig søppelet?

Søppelet vårt er ikkje lenger vårt eige eller ansvar når vi legg det i søppelspannet utanfor huset eller butikken. Det er i ein mellomfase mellom deg, avsendar, og renovasjonsanlegga, mottakarane. Søppelet blir på mange måtar allemannseige. Det fekk Bob Dylan smerteleg erfare då eit av hans fan byrja å gå systematisk igjennom Dylan’s søppel. Søppelsøkaren, A. J. Weberman blei til slutt saksøkt av Dylan, men Dylan tapte saken. Søppelet var jo ikkje lenger hans.

Søppeldykking, også kalla dumpster diving og skralling, har for mange blitt ein politisk handling. Søppeldykking er ikkje ei løysing for å bli kvitt matsvinn, men det er ein fin måte å få ein personleg relasjon til den norske kastekulturen. Dei mest dristige søppeldykkarane dykkar også i søppelet til private hushald. I følgje Forskning.no kastar vi i Norge i snitt ¼ av all maten vi kjøper.

Foto: Coupesetique
Alle søppelspann utan hengelås kan dykkast i. Foto: Coupesetique

Prøv deg på Søppeldykking

Ynskjer du å få litt spenning i kvardagen? Er du nyfiken på kva din lokale matbutikk kastar? Er du student på budsjett? Prøv deg som søppeldykkar!

Du treng:
  • Eddik – Til å vaske maten i
  • Hanskar
  • Lommelykt – Dersom de tek turen på kvelden
  • Sekk – Eventuelt ein bag som er god å bære
  • Passande kle
Få med deg ein ven

Det er alltid kjekt å gjere ting med ein ven. Søppeldykking er ingen unntak. Men unngå å samle fleire venner. Dette skaper unødig oppsikt. Sjølv om søppeldykking ikkje er ulovleg, er det mange butikkeigarar som irritera seg over at folk fråtsar i uselde varer. De kan heller møtast etter de har henta mat og lage eit festmåltid!

Søppelfangsten kan lett bli eit festmåltid saman med gode vener. Foto: Kristine Ullaland
Søppelfangsten kan lett bli eit festmåltid saman med gode vener. Foto: Kristine Ullaland
Finn eit bosspann

Sjå etter butikkar som har hyller som bognar av ferske matvarer, som til dømes Meny. Butikkar med bognande fersvarehyller, har ofte og søppelspann som bognar av frukt og grønt. Der er ikkje ulovleg å ta mat frå bosspann, med mindre dei er låst att eller låst inne. Sidan eBay er eit eldorado for universellnøkklar til bosspann, vel nokre butikkar å låse med hengelås.

Bergen har matavfalltilbod for bedrifter. Desse bosspanna har brunt lokk. Det er også mange som kastar matavfall i containerar med svart lokk. Det er ofte lettare å finne tilgjengelege søppelspann i utkantstrøk en i byar. Forhøyr deg med venner og søk på nettet etter tips om bra plassar. Eit godt tips er å melde seg inn i facebookgrupper for søppeldykkarar.

Korleis går du fram:

Sjølv om mange matkjeder i Bergen nyttar seg av matavfallsordninga til BIR, er det få som tek vekk emballasjen på maten før dei kastar den i boss. Det er flott for deg når du skal hente ut mat som du vil ta heim, men som kompost eller bioenergi kan dette virke litt upraktisk. BIR gjev ingen informasjon på sine nettsider om kva dei gjer med matavfallet etter innsamling.

Saml maten i ein sekk. Nokre vel å plukke vekk dårleg mat undervegs, medan andre tek alt med heim, for so å ordne det der.

Bruk sunn fornuft dersom de vel å plukke med deg kjøtt og fisk eller andre matvarer som kan gjere deg sjuk. Er maten i emballasje eller ikkje? Korleis kan du reingjere det du tek med deg? Det er viktig å vere bevisst på dette før du tek med deg maten heim. Tenk sikkerhet og sjå kva du tek i før du tek i matavfallet.

Ikkje ta meir en du kan ete

Det er lett å bli overvelda over all den gode maten, men ikkje bli freista til å ta meir en du kan ete. Det er bortkasta å ta med deg mat du ikkje rekk å ete den før den blir dårleg. Då er det betre å la noko ligge att. Det er ikkje utenkeleg at det er fleire som dykkar der du går.

Rydd opp etter deg
Foto: Flickr/ Jes
Rydd opp dykk. Det er viktig at det ryddig ut når de går. Ellers risikerar de at butikkeigaren sett lås på søppelspanna. Foto: Flickr/ Jes

Sørg for at det ser ryddig og fint ut før du går.

Når maten er i hus

Sjølv om maten er innpakka vil eg anbefale at de vaskar maten i eddikvatn. Fyll ein bolle med vatn og bland inn ½ kopp eddik og legg maten i vatnet i ca. 15 min. Fjern deler av maten som ikkje er etande og komposter. Noko av maten du vil finne, må etast eller forvellast raskt for at dei ikkje skal gå til spille. Det er difor lurt å sette av litt tid etterpå til å forvelle maten. Nokre ting er vanskeleg å forvelle, som til dømes salat medan andre ting er berre å fryse ned, som til dømes sjampinjong. Den kan også skrellast. Ring familiemedlem og vener for råd. Tenk kreativt og bruk gjerne maten på ein anna måte en du pleier. Druer, som er ein vanleg fangst, er for eksempel kjempegode å juice.

Frys er ein god hjelpar om du finn meir mat en du klarer å ete før den blir dårleg. Å hermetisere er også eit godt alternativ. Tomatar er til dømes ein vanleg fangst som er lett å forvelle. Hugs å koke glaskrukkene før du hermetiserer mat i dei. Dersom dei ikkje er heilt bakteriefrie kan det utvikle seg bakteriar i maten. Lokket må også vere heilt tett.

Siste søppelfangst inkluderte blant anna 10 ananasar.
Siste søppelfangst inkluderte blant anna 10 ananasar.

Del gjerne dine tips og erfaringar i kommentarfeltet.

God matjakt!

Headerfoto: Peiyu Liu

Grønare barbering

Sei hei og velkommen tilbake til det førre århundres helt, Safety Razor. Ikkje berre er den miljøvennleg. Den er også billig i drift.

Safety Razor, som du sikkert kjenne att frå baderomhylla til bestefar din, passar for sart hud, og dersom du tørkar barberbladet mellom kvar barbering kan bladet vare i mange månader. De finst mange ulike barbersåper og etterbarberingsvatn du kan bruke om du ynskjer, men du treng eigentleg ikkje noko anna en olivenolje. Den eliminerer både barbergel og fuktighetskrem.

Kva barberhøvel skal eg velje?

Det beste er om du får tak i ein vintage barberhøvel frå tidleg 60-tallet eller tidlegare. Dei sølvfarga høvlane er mest truleg dei lettaste å finne i god kvalitet. Pris på desse på eBay ligg på rundt 150-900 kr. Sjølv gav eg 180 kr for min Gillette Flare Tip Super Speed 1959 E3, som er avbilda øvst i innlegget. Barberblad kosta 25 kr for 5 barberblad. Med tanke på at ein pakke med 4 kommersielle barberblad ligg på godt over 200 kr er dette verkeleg med på å spare lommeboka, samstundes som du sparar søppelfyllinga. Både barberblada og høvelen kan nemleg resirkulerast.

Barberhøvel open
Nummer på bladet gjer det lett å halde oversikt slik at ein slit bladet likt. Foto: Kristine Ullaland

For å halde barberbladet skarp lengs mogleg, samt unngå rust, må barberbladet tørkast etter kvar barbering. Det er difor lurt å velje ein høvel med ein såkalla sommarfuglklaff. Den gjer det lett å opne og lukke høvelen, og du kan raskt klargjere høvelen til neste gang.

Dei mest vanlege Safety Razor modellane, som tradisjonelt sett er tiltenkt menn, har litt kortare handtak. Det finst eigne Safety Razor høvlar med lengre handtalk dersom du ynskjer dette. Til dømes er Parker 29L eit godt og rimeleg alternativ. Eg har sjølv ein herremodell og er svært nøgd med min Safety Razor. Kva kjønn barberhøvelen er tiltenkt er ikkje avgjerande for resultatet av barberinga. Det er val av barberblad som avgjer dette.

Korleis reingjer av ein vintage høvel

Mange av seljarane vil mest truleg ha reingjort høvelen før sal, men om du kjøper ein høvel der du må gjere dette sjølv, kan du lett gjere det heime med å legge høvelen i varmt vatn blanda med oppvasksåpe (alternativt). La det stå til vatnet byrja å bli lunka. Skrubb med ein gammal tannkost eller liknande og skyl av. Kok deretter opp ei panne med ei toppa teskei natron. Legg høvelen nedi og la det koke eit par minutt. La so høvelen ligge til vatnet byrjar å bli lunkent. Skyl av og poler med ein kjøkkenklut eller ein fin mikrofiberklut.

Korleis brukar eg høvelen?

Barberblad av den gamle sorten er noko mange av oss, inkluder meg sjølv, assosiera med ulike skrekkscenarioer. Eg var difor litt redd for å skade meg sjølv, første gong eg brukte den. Det var det ingen grunn til. Høvelen er utruleg lett å bruke.

Barberhøvelen er mykje tyngre en dei konvensjonelle høvlane vi brukar i dag, og tyngda gjer faktisk jobben litt lettare for deg.  Du brukar den som ein konvensjonell høvel i 45 graders vinkel. Det er mange ulike malar på korleis ein skal gå fram, men om du allereie har etablert ei rutine anbefala eg deg å prøve denne først. Om du ikkje synst det fungera, finst det eit hav av videoar på Youtube som viser deg alt i detalj.

Barberskum og etterbarberingsvatn

Dersom du også ynskjer å eliminere barberskum/ såpe og etterbarberingsvatn, er olivenolje god erstatning til barberskum. Som etterbarberingsvatn kan du bruke eplecidereddik, for so å skylje det vekk etterpå. Om du ikkje likar lukta eplecidereddik, kan du tilsette duftoljer som du får kjøpt på din nærmaste helsekost. Hugs å sjekk eigenskapane til oljen før du tilsett den i produkta dine.

Kvar får eg kjøpt høvel og blad?

Ebay har eit rikt utval av brukte barberhøvlar til gode prisar. Er du heldig kan du få ein god vintage høvel for rundt 200 kr. Dersom du vil investere litt meir kan du sjå i dei dyrare prisklassane på eBay, eventuelt ta deg ein tur på HFM i Bergen. HFM er ein relativt nyoppstarta barbersalong som fortel om stor interesse for «old school» barbering, både frå kvinner og menn.

– Vi lev i ein kvardag der lav pris og sjølvbetjening er i fokus. Eg trur det skapar ein motreaksjon som gjer at folk higa mot kvalitet og komfort, seier barberar Kjell Skytterholm når han får spørsmålet om kvifor han trur barbersjapper har auka besøkande.

HFM
Vakre barberhøvlar frå HFM i Bergen. Straight Razor er avbilda til høgre.  Foto: Kristine Ullaland

Barberkniv, også kjend som Straight Razor, er også eit alternativ på søppelfri barbering. Bladet er fast og kan vare ei livstid dersom du er flink til å vedlikehalde kniven. Barberar Kjell Skytterholm legg til at dette er noko tidkrevjande og mest for dei som er spesielt interessert. – Vi tilbyr opplæring for alle som kjøper kniv hos oss, legg barberar Tommy Kronstad til. Prisane for barbersett hos HFM i Bergen ligg på mellom 699-1600,-. Om du ikkje ynskjer å kjøpe brukt, og ikkje held til i Bergen, er nettbutikken Skjegg eit godt alternativ.

Kva barberblad skal eg velje?

Det er eit stort utval barberblad som passar til ulikt bruk. I følgje Tommy Kronstad, vil menn med grov hud trenge eit skarpare blad for ein tett barbering, en ei kvinne som gjerne har sartare hud. Astra Superior Stainless er eit godt nybegynnarblad både for menn og kvinner. Barberbladet kan kjøpast hos HFM for 25 kr for 5 blad. Innpakninga er i papir og kan resirkulerast. Dersom du har grov hud, anbefala Kronstad at du vel eit skarpare blad. For sart hud er barberblad som til dømes Red Persona Blades eit godt alternativ. Dessverre ser det ikkje ut til at det er nokre lokale forhandlarar av dette Red Persona Blades, men barberbladet kan kjøpast via eBay og Amazon.

Resirkulering av barberblad og barberhøvel

Barberblad og høvel i metall kan resirkulerast hos Metallco i Bergen. Om du ikkje bur i Bergen, sjekk din lokale skraphandlar for informasjon om resirkulering. Hugs at barberblada enten må pakkast inn i noko eller kastast i ein container for metallskrap der metallet ikkje behandla manuelt, slik at ingen skadar seg på blada.

Håpar du blei inspirert til å prøve deg på søppelfri barbering!

Sjekk ut Grønare barbering på Pinterest og følg Grønare kvardag på Facebook for oppdatering av ny post.

Toppfoto: Kristine Ullaland