Kategoriarkiv: Oppskrift

Zero Waste-skjeggpomade DIY

Visste du at skjeggpomaden din enkelt kan byttast ut med ein heimelaga variant beståande av to ingrediensar? So enkelt kan det gjerast.

Skjeggpomaden er dryg i bruk, og den kan brukast til å temme lett uregjerlege hår på hovudet, so vel som i fjeset.

Som born drøymde eg faktisk om å få skjegg, slik at eg kunne løfte vekter med skjegget og sette verdsrekord. Det var ein av dei bragdene eg synst skilte seg ut då eg bladde gjennom Guinness rekordboka vi hadde heime, og tenkte for meg sjølv at ja, dette er noko for meg. Eg er litt usikker kva denne draumen kom av, då den må seiast å vere ganske ukonvensjonell. Kanskje det var fordi eg berre hadde brør?

Som vaksen kvinne synst eg det er heilt greitt å ikkje ha skjegg, men dersom eg hadde hatt skjegg, hadde eg nok brukt denne skjeggpomaden.

Ingrediensar

8 ss bivoks

8 ss kokosolje

1-8 dråpa eterisk olje (valfritt)

1 boks til pomaden

Alternativt – 1 del bivoks + 1 del kokosolje

Framgangsmåte

På same måte som når ein laga leppepomade, bivokspapir, skopuss eller andre oppskrifter med bivoks, må ein bruke vassbad for å smelte bivoksen. Varm opp ei kjele med vatn. Sett ei skål opp i kjelen slik at varmen frå vatnet varma opp skåla, som igjen føre til at bivoksen smelte. Bivoks kan vere vanskeleg å vaske av. Tenk difor gjennom kva utstyr du brukar når du lagar skjeggpomade, og vask utstyret i varmt vatn med ein gong du er ferdig.

Når bivoksen har smelta, bland inn kokosoljen og eteriske oljer (valfritt). Eteriske oljer av lavendel, furunål, sedertre (ofte merka cedarwood), peparmynte og bergamott er mykje brukt til skjegg. Ein dråpe gjev mykje duft, so ta heller få dråpar først, og rør inn meir dersom det er behov for det.

Spør gjerne din lokale forhandlar om råd dersom du er usikker kva eteriske olje som passa til deg, eller den som skal bruke pomaden.

Skjeggpomade_Grønarekvardag2_ed
Blandinga blir kvit når den stivnar. Her ser du den i eit marmeladeglas (ca. 30 ml). Det kan vere lurt å lage små porsjonar om gangen, slik at du får brukt opp alt før den blir dårleg. Det er også praktisk å porsjonere pomaden i små behaldarar på reise. Foto: Kristine Ullaland

Når du har rørt saman ingrediensane kan du helle over blandinga i boksen du skal oppbevare skjeggpomaden. Pomaden vil bli stiv so med mindre du bur i eit svært varmt klima, skal den ikkje smelte.

Haldbarheit: 6-9 månadar

Korleis bruke skjeggpomaden

Bruk fingeren til å ta ut ein klump på størrelse med ei ert og gni pomaden i hendene, før du stryke det over skjegget. Pomaden har lett hold og kan også brukast til å temme uregjerleg hår for skandinavisk hår. Dersom du ynskjer sterkare hold kan du auke mengda bivoks i oppskrifta.

Forhandlarar av ingrediensane

Bivoks – Kjøp det på din lokale helsekost. Nokre hobbybutikkar har også bivoks.

Kokosolje – Velassorterte daglegvarebutikkar sel kokosolje, so vel som Zero Waste-butikkar og helsekostbutikkar.

Eteriske oljer –  Lavendel, furunål, sedertre, pepermynte og bergamot får ein kjøpt på helsekostbutikkar. Forhøyr deg gjerne med legen din i forkant ang. bruk.

chuttersnap-185061-unsplash
Eteriske oljer av sedertre eller furunål gjev skjeggpomaden ei lukt av skog. Foto: Cuttersnap

Boks til skjeggpomaden – Sjå først kva du har heime. For eksempel passa boksen til Define Molding Clay i metall, fint til gjenbruk. Det same gjeld mange av dei mest vanlege voksbehaldarane for menn. Dersom du ikkje har, eller ikkje ynskjer å bruke ein behaldar du har heime, har fleire hobbybutikkar dette. Om du kjøpe det på nett kan du f.eks. kjøpe det her.

Når du laga produkt sjølv er det ofte lurt å velje lystette behaldarar eller mørke behaldarar, over gjennomsiktige behaldarar. Det forlenge haldbarheita. Eventuelt velgje små behaldarar og oppbevare den i eit skap, for eksempel på badet.

Som med alle hygieneartiklar anbefalast det å vere rein på hendene før bruk.

HFM
Safety razor får du kjøpt på Zero Waste-butikkar og dei fleste barbershops. Der finn du også eit godt utval av barberblad, tilpassa din hudtype. Foto: Kristine Ullaland

November- Movember: Sidan 2003 har menn og kvinner satt søkelys på prostatakreft, testikkelkreft og psykisk helse hos menn, gjennom den årlege kampanjen movember. Nokon spara ut ansiktshår medan andre går eller spring til inntekt for forsking og støtteprogram. Ynskjer du å lære meir om prostata- og testikkelkreft eller om menn si psykiske helse, anbefalast movember si nettside, som har mykje god informasjon.

Tips til vidare skjeggrelatert lesing: For deg som ynskjer ein Zero Waste-barberhøvel, anbefalast safety razor, som er ein barberhøvel som mest truleg vil vare livet ut. Det er også svært billig med nye barberblad, der prisen ligg på 5-10 kr per blad, i motsetning til kommersielle blad der prisen gjerne er 150 for ein pakke med fem blad. Barberhøvelen er ei fin gåve enten til farsdag, bursdag eller jul, og den tek seg godt ut på baderomshylla. Du kan lese meir om safety razor her.

Toppfoto: Allef Vinicius

Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag, og Patreon-støttarane, Kristoffer, Martin, Silje og Synnøve. Takk for dykkar bidrag! Dykkar bidrag gjer det mogeleg for Grønare kvardag å vekse.

Ynskjer du å støtte Grønare kvardag, som er fri for betalt reklame? Støtt eller bli medlem gjennom folkefinansieringsportalen Patreon.

 

Lag din eigen leppepomade

Ynskjer du å lage verdas mest populære skjønnheitsprodukt heime? Det er lettare enn du trur og mange av ingrediensane har du kanskje allereie? Dersom du ikkje er klar for å lage din eigen leppepomade finn du tre alternative tips nederst i saka.

Då eg gjekk på barneskule brukte vi mykje leppepomade. Vi hadde gjerne ein favoritt som vi sendte rundt i klasserommet, og eg hugsa godt den søte lukta og følelsen av å ha eit tjukt, glinsande lag av leppepomade på leppene. Læraren greip til slutt inn og tok i frå oss leppepomaden. Han hevda at vi ville øydelegge den naturlege fettbalansen i leppene våre om vi fortsette slik. Med den høge respekten for autoritetar som vi hadde, slutta vi (for ein periode).

Då eg i vaksen alder skulle finne heimelaga alternativ til mine gamle favorittar, var det ikkje berre lett å finne ei oppskrift som kunne erstatte desse. Det lettaste var å kutte ned på bruken. Likevel er det i nokon korte periodar greit å ha ein leppomade på lur. Då er sjokolade og peppermyntebalsamen heilt super. Den kan minne litt om Eos sin lib balm sweet mint eller Carmex (denne blei merka som allergiframkallande av Forbrukerrådet i 2015).

Det som er so fint med å lage sine eigne produkt, er at ein kan justere ingrediensane og eventuelt essensielle oljer etter kva ein sjølv ynskjer. Ein veit også kva ein smøre med huda når ein laga deet sjølv. Huda er vårt største organ, og ein god peikefingerrelgel er å velje ingrediensar til huda som du ville ha putta i munnen (eller i hvert fall kunne putta i munnen).

juan-gomez-685967-unsplash.jpg
Ingrediensar som olivenolje, kakao, og mandelolje er for mange matvarer ein allereie har på kjøkkenet. Bruk det i leppepommaden også. Foto: Juan Gomez
Verdas mest populære skjønnheitsprodukt

Visste du forresten at leppepomade er det mest populære skjønnheitsproduktet på marknaden? Nokon hevda at det ikkje berre er populært fordi det er eit godt produkt, men fordi det er vanedannande. Faktisk har nokon opplevd leppepomade so vanedannande at det i 1995 blei oppretta eit 12-steg-program, inspirert av opplegget til anonyme alkoholikarar. Det kan ved første augekast sjå ut som det er ironisk, men det er eit seriøst tilbod – dersom du skulle ha behov.

Leppepomader kan innehalde uheldige kjemikalier

Forbrukarombodet skapte overskrifter i 2016 då dei publiserte ein artikkel der dei hevda at fire av fem leppepomadar  kunne vere farlege. Ein test av 50 leppepomadar viste at heile 40 av desse leppomadane inneheld stoffar som kan vere skadelege.

Desse stoffa ville truleg ikkje gjort noko risiko dersom vi berre fekk dei i oss frå eit produkt. Dessverre finn ein mange av desse stoffa i fleire kosmetikk og hygieneprodukt, som for eksempel deodorantar, hårprodukt og hudkremar, som den jamne nordmann brukar til dagen. I følge The Guardian smøre kvinner i snitt på seg 168 kjemikalier  dagleg.

joshua-rawson-harris-602330-unsplash.jpg

Foto: Joashua Rawson-Harris.

Forbrukarrådet sin app; Hormonsjekk, som gav oversikt deg innhaldet til millionar av kosmetikk- og hudpleieprodukt berre ved å skanne strekkoden er dessverre lagt ned. Det beste alternativet er no å sjå etter svanemerket eller lese seg opp.

Alternativ, gjere det sjølv.

Sjokolade og peppermyntebalsam

Denne leppebalsamen er nærande og gjev matte lepper.

Ingrediensar

3 ss. Bivoks (lett pakka)

3 ss. Mandelolje eller olivenolje

1 ts. Rein kakao

1/2  ts. Honning

12-15 dråpa peppermynteolje (essensiell olje)

1/8 ts. Vitamin E / Hvetekimsolje

1 boks til leppepomaden.

Leppepommade_lepsyl_grønare kvardag.JPG
Sjå gjerne heime kva du har som kan brukast som emballasje. Ein tom pastillboks i metall, eit lite glas med lokk eller ein tom leppomadeboks fungera supert. Hugs å kok behaldaren før bruk. Unngå plastemballasje då den som oftast ikkje toler koking. Sjølv har eg brukt eit glas med marmelade som eg kjøpte på Lerøy eller Spar. Foto: Kristine Ullaland
Framgangsmåte

Legg bivoksen i eit glas eller ei skål som du kan sette i vassbad. Det gjer du ved å varme opp vatn i ein kjele og sette oppi skåla slik at varmen frå vatnet varma skåla slik at bivoksen smelta. Dette må gjerast på lav varme. Hugs at bivoksen kan sette merke, so ikkje bruk noko som er vanskeleg å vaske eller som du er redd for.

Når bivoksen har smelta, blanda du inn oljen (mandelolje eller olivenolje) og rører til alt er blanda godt saman.

Fjern blandinga frå vassbadet og rør inn kakaopulveret. La blandinga kjøle seg litt ned (men ikkje vent for lenge, då blir den stiv).

Bland inn honning, essensielle oljer og hvetekimsolje (eventuelt rein vitamin E).

kelly-sikkema-475112-unsplash
Foto: Kelly Sikkema. Essesielle oljer fås på glas hos din lokale kosholdsbutikk.

Hell blandinga over i eit reint glas eller anna passande behaldar for leppebalsamen. Kanskje du kan gjenbruka ein leppepomade som du har frå før? Pass i så fall på at den er reingjort skikkeleg slik at det ikkje blir noko uønskt bakterievekst i leppepomaden. Dette kan du gjere ved å koke glaset/ boksen før du helle over leppepomaden.

La leppepomaden kjøle seg ned, og den vil då stivne. Den er no klar for bruk.

Haldbarheit: 6-9 månadar

Forhandlarar av ingrediensane

Honning – Det finn du på dei fleste butikkar. Det er mange lokale birøktarar, og dette er ofte honning av høg kvalitet, so vel gjerne desse. Då støtta du også lokale aktørar i ditt område. Vel gjerne honning som ikkje er behandla over 45 grader. Desse skal ha høgare nivå av næring, i følgje lokale birøktarar i Bergen og honningsentralen. Kanskje du til og med kan besøke din lokale birøktar og få honning rett i glaset ditt?

Rein kakao – Helsekostbutikkar og fleire Zero Waste-butikkar.

Mandelolje – Innvandrarbutikkar har dette (almond oil), eller på din lokale helsekostbutikk.

Olivenolje – Kan kjøpast i 4-litersdunk i metall på innvandrerbutikkar, dersom du bruka mykje olivenolje. Mange Zero Waste-butikkar sel også olivenolje på tapp, slik at du kan fylle opp din eigen behaldar. Elles sel alle daglegvarebutikkar olivenolje i glas.

Bivoks – Eg har tidlegare oppfordra deg til å kjøpe bivoks hos din lokale birøktar i oppskrifta på bivokspapir (bee’s wrap), men det er for tida mangel på norsk bivoks. Det nest beste alternativet er å kjøpe dette frå din lokale helsekostbutikk. Eventuelt på nett.

jez-timms-46808-unsplash.jpg
Det er for tida mangel på norsk bivoks, og det er difor vanskeleg å få tak i bivoks lokalt. Foto: Jez Timms

Peppermynteolje – Helsekost

E-vitamin/ Hvetekimsolje – Helsekost

Behaldar – Sjå først kva du har heime. Du har heilt sikkert noko i passande størrelse. Sjølv bruka eg eit glas eg fekk ein marmelade i. Reingjer den godt før bruk.

Ynskjer du ikkje å lage din eigen leppebalsam?

– Då kan dette vere alternativ for deg

3 alternative tips

Lanolin – Dette er fett frå ull, som blir brukt til alt frå såre brystvorter for ammande, til rust på bilar. Det er også bra for tørre vinterlepper. Du får kjøpt lanolin på apoteket. Det kjem ofte i plastemballasje i større kvantum (for eksempel 500 g), men er til gjengjeld svært dryg, haldbar og utan tilsetningsstoff. PS. Det luktar litt sau.

Kvar kan det kjøpast: Apoteket

Vaselin – Som eit petroleumsprodukt er dette ein leppepomade det stridast om, men dersom det er viktig for  deg å unngå plast kan dette vere produktet for deg. Det er likevel viktig å hugse på at plast er leap med vaselin. Du får kjøpt vaselin på dei fleste daglegvarebutikkar og dei er ikkje forsegla med plast slik som du ser med mange hygieneprodukt. Når boksen er tom kan du fylle den med heimelaga leppepomade om du ynskjer.

Kvar kan det kjøpast: Dei fleste daglegvarebutikkar

Sheasmør – Dette kan brukast reint, og er nærande. Sheasmør, som og er kjend som shea butter er laga av nøtter frå det afrikanske treet Shea. Dette er eit vegansk alternativ som ofte blir seld i glas. Det kan også brukast på kroppen ved behov, og minner litt om ein tjukk, feit bodylotion.

Kvar kan det kjøpast: Helsekostbutikkar, Zero Waste-butikkar

dmitry-mashkin-288168-unsplash
Planlegg du ei gåve? Kva med å lage ein heimelaga leppepomade, sukkerskrubb eller såpe?

Toppfoto: Kristine Ullaland

Denne posten er laga med støtte frå Noregs Mållag.

Ynskjer du å støtte Grønare kvardag, som er fri for betalt reklame? Snart vil dette bli mogeleg gjennom Patreon.com.

 

DIY: Posar til mat i lausvekt

Lei av unødvendig søppel når du handlar mat? Grav fram gamle gardiner, kjøkkenhandkle og dukar du ikkje lenger brukar og lag posar til matvarer i lausvekt.

Ting vi ikkje kan eller har prøvd før virka ofte litt vanskelegare en det er. Lette syprosjekt som til dømes stoffposar er ein av dei. Bruk nokre minuttar med symaskina og bli overraska over kor lett det er å sy sine eigne posar.

Kva pose treng du?

Før ein byrjar å sy kan det vere lurt å tenkte på kva ein har tenkt å bruke posane til, og tilpasse dei litt etter ditt behov. Dersom du skal kjøpe mat med høg pris per hekto, kan ein florlett bomullspose vere tingen. Skal du kjøpe tunge matvarer bør du bruke eit litt meir slitesterkt materiale. Skal du kjøpe mjøl og nymala kaffi, og ikkje ynskjer å bruke glas, kan du bruke eit ubleikt lerret.

Hugs at seljaren må sjå varen i posen når du skal i kassa. Dersom du brukar nokre gamle hekla gardiner eller florlett bomull til å lage posar av, vil matvarene vise gjennom stoffet. Dersom du vel stoff med mykje mønster eller som er vanskelege å sjå igjennom må du opne posane når du skal i kassa.

3952929387_1ca175272b_o.jpg
Foto: Kira Steward-Watkins
Gjenbruk

Finn fram ein gamal duk eller ei gardin du ikkje lenger brukar. Har du noko du har hatt liggande i fleire år utan å ha brukt det, men likevel kvir deg for å lage pose av det? Tenk over kvifor du føler det slik. Om du ikkje vil bruke noko du har liggande, er Fretex ein fin plass å gå.

Val av materiale

Alt vi vaskar i vaskemaskina avgjer små fibrar som er for små for at reinseanlegget kan ta det opp. Samtidig er mykje av det vi vaskar i maskina i dag syntetisk. Desse kunstige fibrane hamnar i havet og blir etne av til dømes plankton, og hopar seg opp i næringskjeda. I følgje ei undersøking gjort av Universitetet i Plymouth i 2014 står Rayon (tidlegare merka bambus) for 56.9% av den totale mengda fibrar funne i og ved havet. Dersom ein ikkje ynskjer å ta del i dette, kan ein velje eit naturleg materiale til posane, spesielt dersom du kjem til å vaske dei ofte. Dette kan sjølvsagt vere lurt å tenke på i forhold til andre tekstilar ein har i heimen.

Reine fibrar som bomull er bra, og i motsetning til polyester og semi-syntetiske stoff som Rayon, kan reine fibrar raskt komposterast når den ikkje lenger kan brukast. Mange tek likevel avstand til bomull blant anna på grunn av forureininga produksjonen medfører. Produksjonen krev også mykje vatn. For å produsere ei t-skjorte brukast det 2700 liter vatn.  Dersom du ynskjer å kjøpe nytt stoff til posane i staden for sy om noko du har frå før, anbefalast det å kjøpe i økologisk bomull. Lin og hamp er også gode alternativ.

6288743600_2664637436_b
Foto: Kimberly Vardeman
Oppskrift
Du treng:

Symaskin

Bomullstråd

Saks

Strykejern/ knappenåler

Snor til å snurpe posen

Rettleiande mal til pose

Måla er medrekna 1 cm på kvar side av posen til saum og 3 cm på toppen av posen til snøre.

Liten pose til nøtter, smågodt

42 cm * 17 cm (eventuelt 2 stk. 28*17 cm)

Medium pose til eple, appelsin, liten potetpose

56 cm * 22 cm (eventuelt 2 stk. 28*22 cm)

Stor pose til poteter, sesongsalat, kål ++

73 cm* 28 cm (eventuelt 2 stk. 36’28 cm

Framgangsmåte:
Typosar framgang_Zero Waste_DIY_Grønare kvardag_Kristine Ullaland
Brett først 1 cm kant som vist øvst. Stryk over for å få det til å ligge. Brett so over enden av posen slik at du får fin kant med snora. Brett til slutt kanten ned ein gong til slik at du har ca. 2 cm kant. Sy fast kanten med rett saum. Foto: Kristine Ullaland

Klipp ut stoffet og brett over slik at stoffet ligg dobbelt. Dersom du har knappenåler, bruk desse til å halde stoffet på plass.

Sy enkelt søm på kvar side, men berre sy heilt opp til kanten på den eine sida. Den andre sida stoppar du sømmen slik at det er 6 cm att. Denne kanten skal brukast til snøret.

Brett ein liten kant på toppen av posen og stryk kanten med strykejern, som på toppen av bilete over. Fold deretter hjørnet på kvar side av posen og stryk over for å få den til å ligge, som på det midtarste bilete. Brett kanten over ein gong til og stryk over. Legg so inn snora, og bruk knappenåler om ynskjeleg for å få saumen til å ligge. Sy enkelsøm langs den nedste kanten på bretten, slik at snora får god plass. Knyt att snora.

Lag di eiga snor

Snor kan syas av tystoffet du lagar pose av, eventuelt kan du strikke eller hekle ei snor. Mange har også silkeband, hyssing eller liknande liggande heime som er kjempefine å bruke.

Alt er kjekkare å gjere saman. Allier deg med ein god ven og lag flotte gjenbruksnett, nett slik du vil ha dei. Posane egnar seg også godt som gåver til den miljøbevisste.

For meir inspirasjon, sjekk ut Grønare kvardag si Pinterestside; DIY Handlenett og posar.

Lukke til!

Toppfoto: Kristine Ullaland (pose laga av ei blondegardin)

 

Fuktbar

Jaget etter å halde seg oppdatert på kva kunstige kjemikaliar ein bør halde seg vekke i frå kan følast overveldande. Hopp av køyret og lag dine eigne produkt i staden. Lær korleis du enkelt kan lage din eigen fuktbombe til tørr vinterhud.

Fuktbar er kjapt og lett å lage, og du treng få ingrediensar. Den er fri for kunstige konserveringsmiddel og uønska kunstige kjemikaliar, og smeltar når du tek den på huda. Fuktbaren passar godt som gåve, så lag gjerne fleire når du først er i gang.

Når ein operera med få ingrediensar, ender ein ofte opp med ein fuktighetskrem som er veldig ulik i tekstur avhengig av temperatur og ein risikera emulsjon med vatn, noko som dessverre ikkje er heilt uvaneleg. Fuktbaren er difor eit enkelt og godt alternativ. Den er solid i romtemperatur, og smeltar ved høgre temperatur en dei kremane eg har prøvd hittil. Sidan den smelta når du gnir den på huda, er det vanskeleg overdosere bruken, samanlikna med fuktighetskrem på flaske. Fuktbaren er difor dryg i bruk og varer lenge.

Oppskrift:

1 del bivoks

1 del kokosolje

1 del kokossmør, eventuelt sheasmør

Etserisk olje (alternativt)

Framgangsmåte:

Bland saman alle ingrediensane i ei skål og sett i dampbad. Når ingrediensane er smelta saman, rør godt om og ta dei ut av dampbadet.

Tilsett eteriske oljer om ynskjeleg, som til dømes rose, lavendel eller epleblom. Bland godt saman og hell over i form.

Om du ikkje har silikonform kan du bruke ein mjølkekartong eller liknande. Alternativt, om du ikkje har noko form i det heile, kan du bruke ein tynn bomullsklut i ein liten kopp og helle blandinga over. Fuktbaren vil då feste seg i kluten og når fuktbaren er klar til bruk drar du den opp av forma. Kluten fungera også som innpakning til fuktbaren.

Vask bollar som har vore i kontakt med dei smelta ingrediensane med ein gong etter bruk for å unngå at det stivnar fast. Bivoksen sett seg fort, så det kan spare deg for arbeid om du tek det med ein gong.

La blandinga kjøle seg ned i forma, enten i romtemperatur eller i kjøleskapet. Det tek eit par timar. Når blandinga er stivna, ta den forsiktig ut av forma. Den er då klar til bruk.

Kvar kan ein kjøpe ingrediensane?

Bivoks (seljast på helsekost, hobbyforretningar. Kontakt eventuelt ditt lokale birøktarlag). Om du bur i Bergen kan du kontakte Søylands Biegard, som sel bivoks for 100 kr kiloen.

Kokosolje og kokossmør får du kjøpt i glas hos din lokale helsekostbutikk. Nokre av dei store matbutikkane sel også dette.

Tilpass ditt bruk

Fuktbaren kan lagast i alle mogelege variantar. For eksempel kan den brukast til bleieutslett ved å tilsette sink i oppskrifta. Det fine med å lage sine eigne hygieneprodukt er at du kan lage dei slik du ynskjer. Det gjeld både lukt, ingrediensar og konsistens.

Oppskrifta er fleksibel og du kan sjølv variere kor hard/ mjuk du ynskjer baren ved å tilsette meir bivoks for å gjere den hardare dersom du oppheld deg i varmt klima, eventuelt mindre bivoks om du ynskjer ein mjukare bar. Dersom du kuttar ned på mengda bivoks vil fuktbaren lettare smelte, då kokosolje er svært temperatursensitivt.

Oppskrifta er frå Wellness Mama. Sjekk gjerne ut sida hennar for inspirasjon og oppskrifter.

Lukke til!

Toppfoto: Kristine Ullaland

Zero Waste Taco

Noko av det mange spør seg når dei høyre om Zero Waste er ikkje relatert til miljø eller tidsbruk, men taco. Den folkekjære norskvarianten av taco har kome for å bli. Og ja, du kan leve Zero Waste og ete taco.

Mange av tinga vi kjøper, enten det er ingrediensar til taco eller andre ting er overraskande lette å lage sjølv. Det smakar faktisk betre også. I tillegg har du full kontroll over kva råvarer og smakstilsetningar som er i maten du og familien din et. Guacamole, salsa, tacokrydder og lefser kan enkelt lagast heime, kanskje det til og med kan vere ein kjekk aktivitet de kan gjere saman?

Dersom du ynskjer å prøve deg på ein søppelfri taco, ikkje strev etter perfeksjon ved første prøving. Det å tillegga seg ein ny livsstil er litt som å flytte til ein ny stad. Du veit ikkje kvar den beste daglegvarebutikken er, den beste kafeen eller den finaste turløypa er den første dagen, det er kunnskap ein tillegg seg etterkvart. Og ein treng ikkje å gjere alt, få, små ting kan gjere ein stor endring totalt. Kanskje du kan prøve å bruke eigne handleposar til det du uansett hadde kjøpt i lausvekt? Eller ta ei oppskrift om gangen? Målet er ikkje nødvendigvis å bli søppelfri, men å bruke forbrukarmakta si til å sei i frå kva verdiar som er viktige for deg, enten om det er kortreist mat, økologisk mat, dyrehald, forsøpling og/ eller kunstige kjemikaliar. Lommeboka er mektigare en du trur.

Lukke til!

Oppskrift på ein søppelfri tacolaurdag:

Start med å klargjere deiga til tacolefsene, som treng 20 min kvile før den skal steikast i steikepanna.

Tacolefser:

Tacolefser passar ypparleg å fryse ned. Dersom du har litt ekstra tid kan du med fordel lage ekstra lefser som du kan fryse ned. Lefsa passar også godt som brød til indisk mat, eller som pizzabunn.

Oppskrift til ca. 8 lefser

300-350 g mjøl

2 ts bakepulver

2 ts matolje

2 dl vatn

1 ts salt

Bland dei tørre og dei våte ingrediensane for seg sjølv før du blandar dei saman. Kna deiga i 2-5 min. og la den kvile i 20 min. Oppskrifta kan eventuelt lagast utan bakepulver, men då blir lefsene litt mindre luftige. Papirposen mjølet kjem i kan resirkulerast eller komposterast. Matolje og bakepulver blir seld i metall og glas som begge kan resirkulerast. Nokre butikkar sel også dette i lausvekt som til dømes Mølleren Sylvia i Oslo.

Lefsene steikast i steikepanna i ca. 30 sekundar på kvar side. Du treng ikkje bruke noko olje eller smør i panna. Legg dei ferdigstekte lefsene inn i eit kjøkkenhandkle for å halde på varmen.

Grønare kvardag_Zero Waste Taco_Kristine Ullaland_Søppelfri.JPG
Dersom du ikkje orkar å lage lefser, eller ikkje toler mjøl, er salatblat eit godt alternativ. Foto: David Yttervik Seetiangtham

Alternativt kan du bruke salatblad i staden for lefse. Eg rynka sjølv på nasa første gong eg såg det, men det er faktisk overraskande godt. Med mindre salat er i sesong, er dette vanskeleg å få tak i utan emballasje med unntak av innvandrarbutikkar.

Tacokrydder:

1 ts oregano

2 ts spisskummin

2 ts paprikapulver

2 ts kajennepepar

2 ts havsalt

Bland alt godt saman og bland ut med eit lite glas vatn og hell over farsen. Tilsett fersk chili og kvitlauk. Hugs at krydder kan ha ulik styrke, bruk difor oppskrifta som rettleiande. Dersom du likar sterk mat kan du auke kajennepepar og chilipulver, eventuelt også bruke knuste chiliflak.

Krydder kan kjøpast i glas eller metall. Dersom du held til i Oslo kan du kjøpe krydder i lausvekt hos Holisten i Mathallen. Chili og kvitlauk får du i lausvekt hos din lokale innvandrarbutikk.

Ta over litt lime når farsen er ferdig.

Tacokrydder_Zero Waste_Kristine Ullaland.JPG
Det er kjapt og enkelt å lage tacokrydder sjølv. Foto: Kristine Ullaland
Salsa

4 tomatar

1 rødløk

1 gul løk

½ chili

Koriander

½-1 lime

1 ss olivenolje

Salt og pepar

Kutt tomatane i små bitar og legg i ei sil slik at dei får rent av seg. Om du ikkje har sil kan du bruke eit kjøkkenhandkle. Kutt so opp resten av ingrediensane og bland saman. Tilsett tomatane til slutt. Smak til med salt og pepar. Ikkje rør meir en nødvendig, då dette kan gjere salsaen vassen.

Lime og tomatar får du i lausvekt alle stadar, likeins med gul lauk. Koriander og chili får du i lausvekt hos din lokale innvandrarbutikk, samt rødløk.

Guacamole

2 modne avokadoar

1-2 fedd kvitlauk

½ Rødlauk, alternativt vanleg lauk

1 tomat

Koriander

Lime

2 ss olivenolje

Smak til med salt og pepar

Hakk alle ingrediensane godt saman. Dersom du ikkje ynskjer bitar i guacamolen, bruk ein handmiksar.

Dei fleste matvarebutikkar sel avokado i lausvekt. Olivenolje kan du få kjøpt i metall eller glass, eventuelt i lausvekt hos Mølleren Sylvia i Oslo.

Zero Waste_Grønare kvardag_Kristine Ullaland.JPG
Kutt plastposen når du kjøper mat i lausvekt med å ta med dine eigne i ty. Nokre matvarer har tjukt skal. Kankje dei ikkje treng pose? Foto: Kristine Ullaland
Vegetarfarse
Bønnestuing for 2 personar:

1,5 dl tørre bønner (må bløytast over natta og kokast til dei er møre)

½ dl vatn

1 ss spisskummin

1 ss paprikapulver

¼ gul løk

1-2 fedd kvitløk

Fersk koriander

1 klype salt

1 ts kajennepepar (kan kuttast om du ikkje likar sterk mat)

Limesaft

Hell bønnene i ei kjele med ½ dl vatn og smak til med krydderet. Mos ca. halvparten av bønnene med ei sleiv og la stuinga putre nokre minuttar på lav varme. Rør om slik at maten ikkje brenn seg fast. Tilsett meir vatn om det trengst.

Oppskrifta på bønnestuing er inspirert av Veganmisjonen. Sjekk ut sida for fleire oppskrifter.

Zero Waste Taco_Grønare kvardag_Kristine Ullaland_Søppelfri.JPG
Dersom du ynskjer rømme til tacoen, kjem du nok ikkje utanom plastemballasje. Foto: Kristine Ullaland

Bønner fås kjøpt i papiremballasje dei fleste stader, samt på boks. Sistnevte er  ein slager blant studenter på grunn av den lave prisen. Det er ueinigheiter angåande kor vidt det er bra å ete boksemat, då boksen gjerne er lakka med epoxilakk for å hindre rust. Denne inneheld Bisfenol A, og kjend som BPA. BPA har ein svak østrogeneffekt og før den blei tatt i bruk av plastindustrien på 50-tallet, blei den brukt som veksthormon for storfe og for å behandle kvinner i overgangsalderen. Myndighetene referera til BPA som eit verstingstoff og ynskjer å stoppe bruken av det innan 2020.

Kjøttfarse

Dersom du brukar kjøttfarse, får du tak i dette hos din lokale kjøttforhandlar. I Bergen har vi til dømes R. Birkeland på Bystasjonen. Hugs å ta med eit glas eller anna egna behaldar til å ha kjøttet i. Slaktaren veg først emballasjen og trekk so i frå vekta av behaldaren frå totalvekta. Kjøttet er lokalt, så du støttar samstundes det norske landbruket. Dersom du byrjar å sjå kvar kjøttet er frå når du handlar i kommersielle daglegvarebutikkar, vil du sjå at det er mykje tysk kjøtt, som inneheld mykje antibiotika samanikna med norsk kjøtt. Den norske bonden er viktig, og skal vi behalde bonden må vi også støtte dei ved å støtte oppunder gode, kortreiste råvarer, enten det gjeld kjøtt, melkeprodukt eller grønsaker. Hugs også at maten vi et er drivstoffet vårt! Ja til bra drivstoff, både for oss og miljøet.

Håpar du blei inspirert til å prøve deg på ein Zero Waste taco!

Toppfoto: James

Søppelfri lærpuss og voks

Ved å ta vare på tinga dine, varer dei mykje lengre. Dette er ikkje noko unntak for lærprodukt. Lær korleis du enkelt kan lage lærfett og voks i vekas innlegg.

Bergen er ein våt by som gjer livet hardt for skoa og veskene våre. Sjølv om ein i utgangspunktet gjerne vel meir vêrharde kle og sko på regntunge dagar, hender det likevel at vêret overrumplar oss. Då er det viktig å ta ekstra godt vare på læret. Heldigvis kan du enkelt lage det du treng med få ingrediensar. Kanskje du allereie har det heime?

Heimelaga lærfett og voks er fri for verstingstoff som ein finn i kommersielle produkt, som til dømes PFOA og organiske løysemiddel som VOC som blir brukt i impregnering. Synst du og det tek for mykje tid å sette seg inn i alle desse uønska kjemikaliane? Lag heller det du treng sjølv. Det er overraskande lett.

Lærfett
Lærfett_Zero Waste_Kristine Ullaland_Grønare kvardag
Finn ein tom boks eller glas som passar som behaldar. Sjølv har eg brukt ein tom teboks. Som pussefille er oppklipte handkle supre. Hugs at oppskrifta også passar for trepolering. Foto: Kristine Ullaland
Oppskrift:

1 del bivoks

4 deler matolje

Framgangsmåte:

Hell ingrediensane over i eit glas eller ein bolle som toler varme og sett det i vassbad. Når bivoksen har smelta, rør godt og hell over i behaldaren din. La den kjølne før bruk. Hugs å reingjer læret før du smørar inn feittet. Noko lær er svært bearbeidd og toler berre syntetisk spray. Prøv difor først på eit lite synleg område.

Tørk av overflødig fett med ei fille. Gamle t-skjorter eller oppklipte handkle er flotte å bruke som skofiller.

Voksing av lær

Etter at læret er satt inn med fett er det klart for voksing. Det lagar du av same ingrediensane som lærfett, men forholda er ulike.

Oppskrift:

2 ss bivoks

2 ½ ts matolje

Framgangsmåte:

Smelt ingrediensane i eit vassbad. Når blandinga er flytande, rør godt om og smør på læret. Voksen vil bli kvitgul når den stivnar. Dette er heilt normalt og forsvinn når du tørkar av læret. Dersom du har ein hårfønar kan du bruke varmlufta til å jobbe voksen inn i læret.

14059599044_45aeb57574_k.jpg
Foto: Tamakin Solo.

Oppskriftene er henta frå Zero Waste pioneren Bea Johnson, som og brukar lærfett til å polere tre, negler, tørre hårtuppar og som lepomade. Sjølv synst eg den fungera best til tre og lær. Dersom du planlegg å både bruke produktet til hud og hår, samt lær og tre, ha produktet i to ulike behaldarar for kvart sitt formål. Tenk hygiene.

Forhandlarar av ingrediensar
Matolje

Matolje kan kjøpast i lausvekt hos Mølleren Sylvia om du bur i Oslo. Du kan også kjøpe større dunkar med matolje i metall eller glas på innvandrarbutikkar eller i glas hos din lokale matvarebutikk.

Bivoks

Har du ein lokal birøkter? Forhøyr deg der om du kan kjøpe bivoks emballasjefritt. Om vedkommande ikkje sel dette sjølv kan dei kanskje vidareformidle ein forhandlar. Bivoks selgast også i mange helsekostbutikkar og hobbybutikkar. Om du ynskjer økologisk bivoks kan du kjøpe det her (emballert). I nokre forum er det diskutert korvidt det er bærekraftig å kjøpe økologisk bivoks då det skal vere vanskelig å få tak i for birøktarar. Samtidig kan det tenkast at høg etterspørsel også gjer det meir attraktivt for birøktarar å drive økologisk. Sjølv har eg ikkje økologisk bivoks, og er særs nøgd med min lokale, emballasjefrie bivoks.

Om du bur i Bergen kan du kontakte Søylands Biegard som sel bivoks for 100 kr kiloen.

Bivoks kan brukast til so mangt, kva med å lage deg eit bivokspapir når du først er i gang?

Lukke til!

Toppfoto: Hugo Chisholm

Grønare husvask

I følgje Sosialantropologen Mary Douglas, er avfall noko som er nødvendig for å kunne skape orden. Det same kan ein sei om skitt, og det er mange måtar å fjerne den på. Det finst eit hav av ulike oppvaskmiddel, som lovar både det eine og det andre. Men kva treng vi eigentleg (og endå viktigare, kva treng vi ikkje)? Denne veka tek Grønare kvardag føre seg korleis du kan gjere husvasken grønare.

I følgje Forskning.no er barn i familiar som tar oppvasken for hand mindre utsatt for allergiar. Dersom kosthaldet til barna i tillegg besto av ferske matvarer frå gard, som har høgre bakterinnhold, var sjansens desto mindre. Bakteriar er faktisk viktige for oss, spesielt i våre barneår. Dei bakteriane vi får i oss som barn og spedbarn er med på å forme immunforsvaret vårt. Dersom det var intendert at vi skulle vere bakteriefrie hadde vi blitt skapt på ein heilt anna måte. Det har blitt forska på kor vidt ein bakteriefri tilværelse vil styrke immunforsvaret (på mus). Konklusjonen er at mus som ikkje blir utsatt for bakteriar har svekka immunforsvar.

Det betyr sjølvsagt ikkje at vi skal slutte å vaske heimen vår, men at vi kanskje må tenke litt annleis rundt kva vi ser på som reint og ureint. Til dømes er ikkje lukta av grønsåpe einstydande med ein rein heim.

Mikrofiberklutar

Mikrofiberklutar har det siste tiåra fått sterkt rotfeste. Dei krev ingen vaskemiddel og er svært effektive. Materiale er ofte ein miks av polyester og polyamid, som er eit syntetisk stoff. Utfordringa med dette er at alt vi vaskar i vaskemaskinar avgjer små partiklar som ender i havet. Mikroorganismar som til dømes plankton, et desse partiklane. Det problematiske med dette er at syntetiske stoff, i motsetning til ull, silke og bomull ikkje blir nedbrote. Syntetiske stoff hopar seg difor opp i næringskjeda og ender til slutt opp på matfatet vårt. Naturlege klutar av bomull er difor å føretrekke, men ein kan sjølvsagt diskutere kor vidt dette har ein miljøgevinst om klutane blir brukt saman med sterke vaskemiddel og skurekremar. «Miljøkakalkulatoren» er eit evig reknestykke, og kvar forbrukar må tilpasse sine forbruksvarer etter sin individuelle livsstil. Dersom ein likevell vel å bruke mikrofiberklutar bør ein styre unda klutar med innvevd nanosølv, som ofte blir brukt for sin antibakterielle eigenskap. Nanosølv er små partiklar og det spekulerast i korvidt nanosølv kan forandre cellene våre. Nanosølv finn du blant anna i vaskeklutar, treningskle, deodorant, drikkeflasker og matemballasje.

Reingjer heimen med med gamle klassikarar

Du kan lage det meste av det du treng til reingjering med gamle klassikarar som Castilla såpe, natron, krystallsoda, kvit eddik, bakepulver, kaustisk soda og sitron. Dei same ingrediensane kan du også bruke til å lageblant anna vaskemiddel, tannkrem og såpe.

Castilla såpe kan lagast heime (engelsk oppskrift på flytande såpe) eller det kan kjøpast hos din lokale helsekost. Agent M, blant andre norske nettbutikkar, fører såpa i flytande og fast form. Såpa er kraftig og passar got til å bruke på kjøkkenet, badet, på hunden,hender, hår, klede, for å nemne nokre bruksområder.

Zero Waste pioneren Bea Johnson svergar til kvit eddik og vatn for å reingjere heimen. Eddik sin stramme lukt kan kamuflerast med duftolje, eller du kan blande den med for eksempel appelsinskal og la stå nokre dagar.

Foto: Susy Morris
Foto: Susy Morris
Multireingjerar:

5-10 dråpar duftolje / 1 ½ ss Castilla såpe med lukt (alternativt)

3 ss. Kvit eddik

4 koppar vatn

Denne passar godt til å den vekentlege husreingjeringa. Du kan velje om du vil ha den på sprayflaske eller bruke den som den rett på kluten.

Golv:

Vask flekkar på golv i staden for å vaske heile golvet. Dersom ein er nøye med å ta av seg skoa før ein går inn, skal støvsuging vere nok. Vask golvet etter behov. Om du allereie har mikrofibermopp er denne fin å bruke med vatn. Dersom du ynskjer eit totalt søppelfritt alternativ kan du bruke tøymopp av bomull som du kan lage sjølv. Om du treng ny vaskebøtte kan du kjøpe ei i metall. Denne kan resirkulerast 100% i motsetning til ei vaskebøtte som går i hushaldningsavfallet. Mange kvittar seg med støvsugaren og brukar i staden en tørrmopp eller ein fuktig bomullsmopp. Finn det alternativet som passar best din livsstil. Hugs at hybelkaniner, lo frå filteret i tørketrommelen, avfall frå støvsugaren og hår frå sluken også kan komposterast.

Foto: Pinterest
Foto: Pinterest

Oppvasksåpe: 

1 1/4 kopp kokande vatn

1/4 kopp samantrykt raspa Castillasåpe

1 ss Krystallsoda

1/4 kopp flytande Castillasåpe

10-30 dråpar duftolje (til dømes 20 dråpar appelsin og 10 dråpar tea tree olje)

Smelt alt saman i ein kjele og tilsett duftolje når blandinga har kjølna. Blandinga vil stivne noko når den byrjar å kjølne, men vil få ein tynnare konsistens en vanleg oppvasksåpe. Oppskrifta er henta frå Naturesnurtureblog.com.

Krystallsoda er alkalisk og kan difor vere litt hardt for hendene.

Dersom du vel å kun bruke castillasåpe kan det vere lurt å vatne den ut slik at den ikkje blir for konsentrert. Dersom den blir liggande på kjøkkenbenken kan den lage flekkar. For dei som har prøvd seg på heimelaga oppvasksåpe, veit kor vanskeleg det er å finne ei oppskrift som virkar. Castillasåpe, vatn og krystallsoda er svært effektivt og du kan eventuelt bytte ut såpebaren med ein heimelaga kokossåpe. Eventuelt kan du prøve deg fram med flytande castillasåpe. Såpa får du kjøpt hos din lokale helsekost eller på nettbutikkar som til dømes Agent M.

Små kvardagstips:

Rens oppvaskmaskina: Fyll to koppar eddik og plasser dei på den øvste hylla i oppvaskmaskina. Køyr maskina som normalt. Fjernar lukt og løyser fett.

Vifta over omnen: Bruk eddik og kokande vatn for å løyse opp fett I viftefilteret.

Reint toalett: Kast ein kopp natron I toalettet og la det virke I ein time. Ta deretter ein kopp med kvit eddik og la det virke i 5 minutt før du skyl ned. Med mindre toalettet er svært skittent, vil løysinga gjere reint utan skrubbing.

Tett sluk: tøm 1/2 kopp med natron i sluket, og følg opp med 1 kopp kvit eddik og 1 kopp kokande vatn. Sett i proppen om du har ein og lat det sitte i 5-10 min. Skyl med kokande vatn.

Ein grønare heim

Bakteriefritt er ikkje vegen å gå. Dei har eksistert mykje lenger en oss og kan lett finte oss ut. Vi må lære oss å spele på lag med dei i staden for å gå mot dei. Vi bør difor ta avstand til antiback og produkt med antibakterielle eigenskapar. Dersom du ynskjer fleire tips om kva oppskrifter du kan lage sjølv, finst det flust i informasjon på nettet. Eigentleg trur eg det handlar mest om å snu tankegangen vår. Vi treng ikkje so mykje ulike produkt som vi trur. Dei gamle klassikarane held i massevis. Du kan til og med forme produkta slik du sjølv ynskjer. Sjå Lauren Singer, den søppelfrie bloggaren bak Trash is for tossers, snakke om kvifor du bør lage eigne produkt og kvifor dette er spesielt viktig for vaskemiddel.

Del gjerne dine tips og meiningar!

Toppfoto: Brooke Raymond

Makkompost

Kvar fjerde pose med mat vi kjøper, hamna i søppelet. Kva med å kaste det i komposten i staden? Kompost frå makk har fått ord på seg for å vere svart gull, dette på grunn av den høge næringsverdien i jorda dei etterlet seg. Jord frå markkompost er så næringsrik, at nokre statar i USA har merka det som gjødsel. På trass av dette, kan du faktisk bruke komposten til å plante i, utan å blande inn anna jord.

Vi har lenge vore uvisse om at mykje at jorda vi kjøper er utvunne frå myrer. I tillegg til at denne jorda er næringslaus og krev mykje gjødsling, fører fjerning av myra til auka utslepp av CO2. Myra er eit viktig karbonlager, og når torva gravast ut, blir karbonet i form av klimagassen CO2 frigjort. Nokre typar jord inneheld opp til 100% torv, sjølv om det står jord på emballasjen (sjå oversikt over ulike produkt her). Kva med å lage din eigen kompost i staden?

Om du ikkje har anledning til å ha ein tradisjonell kompost i hagen eller bakgården, er makkompost eit godt alternativ. Den er luktfri og lett å lage sjølv. Komposten er fin å ha inne, enten i leiligheta eller i vaskekjellaren.

Du treng:

2 behaldarar med same størrelse på karmen, som kan stå oppi kvarandre (eks. bøtter, oppbevaringsboksar, isboksar).

Drill, eventuelt spikar og hammar til å lage hol med

Papir og papp

Jord

Makk

Korleis gå fram:

Makkompost

Vel to behaldarar som kan stå oppi kvarandre. Desse på bilete er kjøpt på Clas Ohlson for 55 kr stykket, pluss 29 for lokket. Det er viktig at du vel ein behaldar som er lystett for at makken skal trivast. Det er ikkje utenkeleg at du allereie har noko heime du kan bruke. Du kan og spør den lokale bakaren til dømes, om du kan få nokre bøtter frå dei.Mange matprodusentar får basisvarene levert i store bøtter som fungera fint til å bruke til makkfarm.

Det viktigaste er at du vel ein behaldar som har ein kant slik som denne på bilete, som gjer at det er litt luft mellom behaldarane. Om behaldaren du vel ikkje har det, kan du legge noko i botnen slik at det blir plass til overflødig veske, også kjent som makk-te.

Lag hol til drenering og ventilasjon

Drill hol i toppbehaldaren til drenering. Ca eit hol per 2 cm. Om du har ein veldig tynn drill, kan du lage fleire hol. Om du drillen er meir en 3,5 mm, kan du vurdere om du vil ha færre hol. Det viktigaste er at overflødig veske kjem igjennom.

Drill hol rundt toppen av den øvste behaldaren. Desse hola tilføre luft til makkomposten. Jo fleire hol, jo betre. Dersom makken ikkje er fornøgd med komposten, vil den rømme uansett. Å la vere å lage nok luftehol for å unngå dette, kan virke mot sin hensikt. God lufting er viktig for ein sunn kompost.

Lag base til makken
3606251960_6fa71943d4_z
Foto: Kisforkate

Klipp opp pappbitar og papir i små remser og legg det i vatn i ca. 15 min. Det kan med fordel ligge lenger. Om du har eggekartongar og tomme toalettpapir-hylser er desse kjempebra å bruke, og makken ser ut til å like desse betre en vanleg papp.

Klipp ut ein pappbit som dekker botnen av toppbehaldaren. Du kan eventuelt bruke ei heil halv avis og klippe den til. Legg den i vatn for ca. 15 min. Klem so ut vatnet frå pappen og papiret og legg dekk bunnen av toppkassa med det utklipte biten av papp eller papir. Den skal dekke heile botnen.

Legg so over strimlene med papp og papir.

Bland inn jord, slik at det er 50/50 jord og papir/ papp.

Tøm makken i behaldaren og legg i matrestar. Det er ulike meiningar om kva som er mest effektivt. Nokon grev matrestane ned i behaldaren, medan andre legg det i ein haug på toppen eller fordelar det utover på toppen. Eg pleier å gjere det sistnemnte, fordi det gjev meg lett oversikt over kor mykje makken et og kor aktive dei er, utan å forstyrre dei for mykje.

DSC_0911

Fukt ei avis og bruk den som lokk over makken. Den hjelp komposten å halde på fuktigheta og gjer det mørkt slik at makken kan arbeide i ro. Makken likar ikkje lys og vil ikkje vere særlig aktive dersom du ikkje har noko å dekke over med. Du kan eventuelt ha noko mørkt over toppen av behaldaren om du føretrekk dette.

Som lokk over sjølve behaldaren kan du bruke lokket som føljer med behaldaren. Hugs å også lag luftehol på lokket om det er tett. Du kan eventuelt bruke ein papirpose eller eit handkle som lokk.

Mat for makken

Makken er som oss, og trivast best med eit variert kosthold. Den er mest effektiv når maten er i små betar, så dess mindre du kuttar opp maten du skal kompostere, dess raskare vil makken ete det.

Det er viktig å ikkje gje makken meir mat en den klarer å ete. Då vil maten begynne å rotne. Dette skapar det varme, og kan i verste fall drepe makken. Dersom du har ein stor makkfarm, vil bestanden tole meir en om du har ein liten bestand. Eg har ca. 1400 makk og dei variera inntak etter temperatur og sjølvsagt kor godt dei likar maten. Komposteringa skjer betrakteleg raskare om ein brukar ei smoothiemaskin eller liknande for å kutte opp maten.

Mange vel å lagre restemat i ein behaldar i kjøpeskapet eller frysen, for so å mate dei ein gong i veka. Du kan eventuelt mate dei annakvar dag, men følg med på at dei et opp det du gjev dei, før du fyller på med meir mat.

Spesielt i starten er det veldig viktig å ikkje fore makken med sitrusfrukt eller noko frå løkfamilien i makkfarmen. Desse irritera huda til makken og er med på å forsure komposten. Dersom makken ikkje er nøgd vil dei forlate komposten.

DSC_0926

LIKAR
MISLIKAR
Det meste av frukt og grønt Sitrusfrukt, syrleg frukt
Avfall frå juicemaskin Sterkt krydra mat, løk, kvitløk
Kokt mat Kjøtt og mjølkeprodukt
Te og te-posar (minus syntetiske teposar). Fjern stiften i posen. Kaffigrut Brød, pasta og prosesserte kveiteprodukt
Knust eggeskal skal hjelpe makken å formeire seg Glinsande papir
Hår, avfall frå støvsugar, serviettar og papirtørkle, eggekartongar, toalettrull-hylser, papir Fett og olje
Fuktig papir og papp i bitar/ strimler
Kjemikaliefritt hageavfall (viktig å ikkje ta for mykje av gangen. Gras skapar varme og kan lage dårleg stemning i markkomposten.
Sagflis og oske
Kvar får du kompostmakk?

Den mest effektive kompostmakken vi har i Norge heiter tigermark. Den er likevell ikkje den mest vanlege, sidan den er sensitiv for temperaturendring. Dei fleste som driv med makkompost i Norge har stort sett kjøpt desse på sportsbutikkar som driv med fiske. Eg bestillte mine gjennom G-Sport ved Bergen Bystasjon. Den er ikkje like effektiv, men er meir harfør. Dei kostar ca 1 kr stykket. Dei fleste sporstbutikkar kan bestille makk, ta kontakt med din lokale forhandlar.

Du kan og grave makk sjølv. Den makken du er ute etter er den som lev i hestemøkk eller i kaldkompost. Dersom du har tilgang til dette kan du grave opp makk sjølv. Ny makk vil komme av seg sjølv til kaldkomposten.

Dersom du startar komposten no i sommar og har anledning til å ha komposten ute, vil sansynlegvis bestanden auke relativt fort. Det er viktig å hugse på å plassere komposten i le for sola slik at dei ikkje blir kokt. God temperatur gjev godt arbeidstempo. Makken er ekstra aktiv i sommartempratur.

Kvar du vel å plassere komposten i leiligheta di er opp til deg. Så lenge dei ikkje står nær ein lufttørkar er dei relativt nøgde.

Makk-te
5650455438_b51b01a77d_z
Foto: Farourflora

Safta som ender opp i den nederste behaldaren er kjent som makk-te og er kjempegod gjødsel. Om du synst du får for lite makk-te, kan du helle vatn over komposten din. Vatnet vil renne igjennom komposten og ende opp i den nederste behaldaren. Dersom du heller vatn gjennom komposten blir ikkje teen like sterk, og kan blandast ut med 1/5 vatn. Dersom du ikkje heller vatn over komposten, og kun brukar det som kjem naturleg blandar du det ut med 1/20 vatn.

Næring i jorda blir til næring i maten

Både det svarte gullet, kompostjorda, og makk-teen er svært næringsrikt. Det er flott i bruk, enten til grønsakshagen din, bedet til naboen eller til blomsten i vinduet. Sidan plantane tek opp næring fra jorda, vil næringsrik jord føre til næringsrik mat, så jorda passar godt til å dyrke urter, salat og grønnsaker i. I tillegg veit du nøyaktig kva jorda inneheld. Ingen torv, ingen kjemikalier. Berre sunn, god jord, rett fra leiligheta di midt i byen.

4589558988_3c78af529c_z
Foto: Elisabeth S.

Ynskjer deg lykke til med komposten!

Ta gjerne kontakt om du har spørsmål:

post@gronarekvardag.no

Toppbilete: CAFNR